Bertsolariek ez dituzte noski beti berdin kantatu bertsoak. Euskalerriko lurralde batetik bestera alde haundiak nabari dira bertso doinuetan; horretan ez da dudarik. Denborak ere eragin izugarria du bestalde, jendearen joera eta gustuak moden antzera aldatzen baitoaz, gero eta azkarrago gainera.

Zuberoa berezia dugu bai bertsogintzan eta baita doinu kontutan ere. Salaberry mauletarrak jaso zizkigun batipat bertako aire xarmantak. Lurra ere halakoa eta artzantza eta laborantzari lotua jarraitu duen gizarteak oraindik ere xarma berezia du, besteak beste bere musika eta kantaeran. Gure mende honetan Etxahun Irurik doinu oso politak sortu ditu. Kasu zehatzen bat salbu, ez dute ezagutzen neurri haundiko doinurik eta bertsorik. Benito Lertxundi kantari oriotarrak zabaldu ditu asko Hegoaldean hango kantu zaharrak gaur estimazio haundia dutelarik Euskalerri osoan. Beñat Mardo eta Etxahun Barkoxeren garaietako tradizio aberatsak ia gure egunok arte iraun du eta ez du aparteko aldakuntzarik jasan gizarte tradizional hartan.

Ifarraldeak orokorrean, Nafarroa barne, tradizio musikal aberatsa du. Edota nahiago baduzu, berdin esan daiteke beste era honetara: Nafarroak alegia, Ifarraldea barne, euskal musika bikainaren ondare aparta duela. Borges, Villehelio, Gallop, Salaberry, Hiriart, Donostia, Dufau, Gabriel Lertxundi eta gainontzeko musikari biltzaileek lan haundia egin zuten herri musika zehazki jaso eta garbi zabaltzen. Garrantzi haundia izan dute zabalkunderako 1921 - 1937 urte bitartean argitaratutako Gure Herria aldizkariaren eranskin musikalek. Eta horrela esan genezake neurri askotako bertso doinuen aberastasun musikal oso landua, zehatza eta ongi finkatua heldu zaigula gure egunotara herrialde horretatik. Literatura idatziak eta musika ikasiak Hegoldean baino eragin askoz haundiagoa izan du bertso doinuetan eta bertsogintzan. Gure gainbegiratu azkar honetan albora gelditzen zaizkigu halabeharrez tradizio musikal hori gureganatu dadin bitarteko beharrezko izan diren beste askoren izen abizenak, baina ezin dut ahantzi Xalbador eta Mattin bikotea. Ifarraldeko kantu popularrak zabaltzeko disko bana argitaratzeaz gain, zubi historiko izan ziren biak besteak beste hango eta hemengo doinu asko ekarri eta eramanaz. Nafarroako doinuen ekarle gisan hemen aipatu beharrekoa dugu Manuel Lasarte bertsolaria ere; bere kantakera gozoaz aparte Nafarroako doinu eder askoren ezagupidea zor diogu berari. Xalbadorren Odolaren Mintzoa izeneko liburu kasetak oso oparoak diren antzera dugu Manuel Lasarteren Gordean neuzkanak izeneko liburua eta ondoren plazaratu dizkigun kasetak ere bai.

Arabakoaz ezer gutxi heldu zaigu bai bertso eta bai doinu kontuan, Aramaio eta inguruko zenbait kendu ezkero. Nafarroako Erribera eta Arabako lautada zabaletan aspaldi galdu baitzen euskara eta honekin loratzen diren bertso eta musika; geografia kontua da asko.

Bizkaiako ekarria berriz kopla eta dantza munduan nabarmendu zaigu gehienbat, Bartolome Erzillak eta R. M. Azkuek jaso digutenez eta hortik aparte, Enbeitatarrei zor diegu bertso doinu sail bat. Eta gaur egunean berriz Xabier Amurizak izan du aparteko garrantzia; bertso munduan jadanik izen haundia duten doinu sorta dexentearen jabe izateaz gain, besteak beste berak sortu baitu gehienbat urteotan doinu berriz bertsoak kantatzeko ohitura indartsu hau.

Eta azkenik, Gipuzkoako ondare musikalaz zer?. Hau dugu noski Euskalerriko lurralderik euskaldunena eta bertan heldu zaigu bertso tradiziorik oparoena eta ondorioz baita bertso doinurik gehiena ere, bertso doinu hitza bere zentzu propioan hartzen badugu behintzat. Besteak beste, Santestebanek eta Azkuek asko bildu bazuten ere, oraindik beste aire asko eta asko bertso munduko tradizio bizian heldu zaigu ia egunok arte, bertatik batipat A. Zabalak bere Auspoa sortara eta neuk neurri apalagoan Doinutegi honetara jaso dugularik. Eta horregatik esan genezake ahozko ekoizpen ororen ezaugarriak dituela; gizaldiz gizaldi etorri zaigun ondare musikal hori ez dela beste lurraldetakoa bezain finkatua eta musikalki hain zehatz eta garbia; praktikoa deitu genezaioke, bixia, hornidura gutxikoa, bertsolari bakoitzak zertxobait bere erara darabilkiena eta agian kalitate musikal ez hain garaikoa, batez ere Nafarroako eta Ifarraldekoarekin konparatzen baldin badugu. Zortziko haundiko gehienak hemengoak ditugu.

Eta Gipuzkoako bertso tradizioa historian zehar ezagunagoa zaigularik, garbi ikusten da garai bakoitzak izan duela bere kantakera. Interesgarria da ikustea doinu bat bera nola kantatzen zen Xenpelar, Pello Errota-Txirrita, Basarri eta gaurko garaietan; lau aldi hauetako bertso kantaerak elkarrekin alderatzen baldin baditugu, ondorio bat gutxienez nabarmentzen zaigu: lehenago azkarrago kantatzen zela, 18 hizkiko esaldi errimatua edo batzutan luzeagoa inongo etenik gabe askotan agertzen zaigularik; gero Basarriren garaietan astiroago kantatzen zuten bertsoa, etena garbi markatu eta arnasa hartuz; eta gaur oraindik geldiago. Konpara itzazu adibidez Azkuek jasotako Amerikatik buelta eginda delako doinua, (8. haundikoa) eta geroago bildutako Hamaika aldiz daukazu lehendik izenekoa; biak doinu bera, bata etenarekin eta bestea gabe, adibide gehiago ikus ditzake irakurleak III. liburukiaren sarreran. Xenpelarrek asko ireki zuen bertso mota eta doinu desberdinen abanikua, bertso idatzietan gehienbat. Pello Errota eta Txirritaren egunetan azkar kantatzeaz gain, badirudi bertso eta puntu bakoitzaren haseran abiada hartzeko karreratxo bat egiteko ohitura zutela; aldera genezake adibidez Basarrik kantaturiko Ari naizela ari naizela eta Txirritaren Nere etxean haserre daude izenekoak; hauek biak ere enbor bereko adarrak baitira noski. Ideia orokor batzuk aipatu besterik ez dut egin puntu honetan, gero norbaitek gehiago sakondu ditzan, hartarako zaletasunik eta bitartekorik izango balu.

Edozein moduz ere, aldi historiko eta lurraldeka bertso doinuei gainbegirada azkar hau eman ondoren aitortu behar dugu 1936ko gerraondorengo aldi garrantzitsuan, hau da, Basarri, Xalbador, Lasarte, Enbeita izenez deitu genezaioken horretan, Gipuzkoa, Ifarralde, Nafarroa eta Bizkaiaren ordezkari gailentzat harturik, bertsogintza eta doinugintza lurraldekako desberdintasunak gaindituz maila nazionalean jokatzen hasi zela, bakoitzaren ekarpenez elkar aberastuz.