Gure herri musikaren oihan zabalaren aberastasunaz eta edertasunaz jabetzeak errespetua sortzen du eta arinkeriatan erortzeko bildurra ere bai. Gainera ez dut nik aparteko jakinduriarik musika arloan, baina handik eta hemendik atera ditudan ideia eta sentimendu zenbait adieraziko dizkiot hemen labur labur bertsozaleari.

Euskaldunok aspalditik dugu kantari fama, azken urteotan agian gure herrietako kantuzaletasun horrek beheraka egin baldin badu ere. Ez naiz ni hemen ari euskaldunok aparteko musikalaririk sortu dugula edo goi mailako abeslari ugari izan dugula esaten, ez. Herri xeheak, gure baserritar eta arrantzaleak bertso eta kantu eder ugariz bere erara kanporatu du eguneroko bizimodu arruntak edota aparteko gertakariek bere baitan historian zehar sortu dizkioten sentimendu desberdinak. Eta horrela herri musikaren altxor preziatuaren jabe da Euskalerria gaur egun. Musika horretaz ari naiz. Beste inguruko herriek ez bezela hitzegiten duen antzera, nortasun bereziko musika eta dantzakera sortu du urtetan zehar eta guk estimatu, zaindu eta aberastu behar genukeen ondasun bikaina dugu eskuartean. Gure kantu, musika eta bertso doinuak ditugu besteak beste gure herri zahar honen agerpen garbiak.

Ez dut esango gure herri musika guztia jatorriz geurea dugunik; herri desberdinen arteko harreman kultural eta folklorikoen eragin haundia aitortzen dute ikerlari guztiek; gureari apenas ikusten dioten Españialdeko herriekiko harremanik baina bai Grezia, Bretaña eta Europa goialdeko beste zenbait herrirekiko. Italia aldetik zetorkigun kantu txolinen modaz kexu zen mende hasieran gure A. Donostia musikari sentibera. Gaur ere ikusi besterik ez dago zeinen errez eskuratzen duen bertsolariak edozein doinu edozein eratakoa dela ere; askotan errezegi agian. Ez da berdin herri musika eta musika herritartua; Euskalerrian zabaldu den doinu oro ez da herri doinu, ezta gutxiago ere. Garbizalekerian erori gabe baina, gure aurrekoek sortu eta erabilitako hainbeste aukera dugularik, errezegi indar hartzen duela derizkiot gurean garaiko modak bultzatutako edozein airek.

Gure doinuen berezitasunaz hitzegiterakoan, elizako musika gregorianoaren kutsu nabarmena duela esana dugu aurrez, bai doinu bertan eta baita kantatzeko moduan ere. Hau baino ere silabikoagoa da gainera gurea; hark melisma batzuk gustoko ditu silaba bakarrean jolas musikalak eginaz baina gureak ez; bertsoaren hizki bakoitzari musika-zeinu bakarra dagokio gurean, horrela bertsoa neurtzeko gailu egokia delarik. Euskalduna bertsoz hitz gutxitan asko adieraztera doan moduan doinuz ere zeinu musikal gutxiz baliatuko da edertasuna sortzeko orduan. Hizki bakoitzean egin ohi diren musika joku eta apaindurarik gabeko doinu sotila erabiliko du; bertsoz jantzia ia beti eta lelorik edo estrofarik gabekoa gehienetan.

Erritmo kontuan luzera berdineko notaz osatutako esaldi musikal luzeak ageri dira asko kantutegi zaharretan baina gerora etena markatuz arnasa hartzeko geldialdiak nagusitzen joan zaizkigu. Aita Donostiaren iritziz 5/8 jatorrez datozen mendi usaidun doinu goraipatu zenbaitek ez du gaur arrakastarik bertsolarien artean. Alderdi honetatik pobretu egin garela esan nahi du horrek. Eskura edukiarren ez dituzte aukeratzen. Gaurko entzulegoaren belarrietara arrotz gertatuko ote diren agian pentsatzen dutelako izan daiteke, entzulearen eta bertsolariaren arteko sintoniak agintzen baitu honetan ere; eta hala behar gainera. Bi erritmo mota daude musikaren oinarrian eta gurean ere bai noski; binario edo bi zatiduna, bata bortitza eta bestea suabea duelarik; ternario edo hiru zatiduna, bat bortitza eta beste biak suabeak dituelarik. Bigarrena da ederrena, orokorrean esan al badaiteke.

Melodia aldetik berriz musika-zeinu gutxiren arteko gorabehera laburreko ibilian dabil gehienetan doinu tradizional laua, baina badira bestelakoak ere, oktaba edo zortziduna baino alde haundiagoa dutenak ere; Uso zuri bat inguratu zait eta antzeko beste batzuk, arpegioz behetik gora hasten diren doinuak kantutegietan aurkitzea ez da harrigarria.

Melodian gorabehera haundirako joera nabarmena dute gaur sortzen diren doinu berriek. Gure musika popularra gehienbat tonu minorrekoa dela esan da askotan, baina kontuak ateratzen ihardun naiz eta nik jaso ditudan bi mila hauetako hirutatik bat bakarra dator tonu minorrean eta bi tonu maiorrean, baina datu hauek ez dira estu estuan hartu behar.

Bertso doinuetaz hitzegiterakoan esan beharra dago zerbait bertsolariek duten kantatzeko eraz. Jakina da bertsolari bakoitzak bere erara darabilela doinua, eta era honetan ezaguna da bost bertsolari ari baldin badira doinu batez bertsotan, ia bost doinu direla iruditzerainoko ikuitu propioak emango dizkiola bakoitzak bere erara; arnas haundiko plazagizon indartsuak goitik tonu maiorrean eta patxaran etenak ongi markatuz kantatu ondoren, hurrena datorren ahots fineko bertsolariak bere esaldi bizkorrera etenik gabe egokitutako kantakera jostalarian eta tonu minorrean erabiliko du. Izan ere bertsolaria ez dabil doinuaren mende, benetako artelaria ez dabil arauen morroi, arte legeez baliatzen da bere eskura erreminta gisan maneiatuz. Hitzari, azentuari, etenari, esamoldeari egokitua eta oratua, bere ideia-sentimenduak nola sortzen zaizkion halaxe erritmo hartara egokiturik jaiotzen zaio doinua ere. Era honetan esan daiteke berriro sortzen duela bertsolariak doinua, bere bertsoarekin batera. Doinuaren nagusi, jabe, gidari, kreatzaile gisan jokatzen du bertsolari bertsolariak. Eta horrela gauza dinamikoa, aldakorra eta bizia da doinua; denboraren joanean belarrientzat aspergarri diren heinean gustuak eta joerak aldatuz berrikuntza atsegingarrien bila jotzen du bertsolarigoak. Gaur bertso ugari entzuten da eta doinuak ere asko aldatzea eskatzen du entzuleak aspertuko ez baldin bada eta doinuak azkar gastatzen dira.

Nolabait idatzi behar eta musika-zeinuez baliatu gara noski, eta horri esker gorde eta erabili ditzazkegu, baina pentagramaren lerroak eta konpasaren hesiak berresan beharra dago bertsolari tradizionalen kantakera askea adierazteko molde estuegia eta zorrotzegia direla. A. Donostiak sufritu egiten zuen transkribatzearen muga hauek gainditu ezinaz konturatzean; "lore basatia lurrez aldatu eta lorontzietara bezala. . . . ze pena bertsolari zaharraren ibilera libre mugagabea pentagramaren erregletara behartu beharra". Neuri ere antzeko nahigabeak sortu zaizkit Loidisaletxe, Hernani txiki, Egileor eta beste zenbaiten bertsoak solfeora transkribatzerakoan; han ez dago askotan ez konpasik, ez tonu maior/minor bereizketarik, eta tonu laurdenetan dabilen haria nola finkatu tonu osoz datozen marretara ? Txistulari eskolagabekoetan ere antzeko zerbait gertatzen dela uste dut.

Gogoan dut behin doinu bat Baxakarte bertsolariarengandik jasotzerakoan, honek nola esan zidan: doinu polita da pixkat goxatu ezkero. Eta ondoren berak kantatuz erakutsi zidan nola goxatzen den doinua, pentagramara pasa ezinezko ahotsjoku eta apaindurak erantsiaz. Horrek kantaria dirudi eta ez bertsolaria, esan izan da azken urteotan, bi kantakera bereiziaz, musikari lotua ala askea ibili den adierazi nahian. Haundikeriazko adierazpide nabarmenik gabeko erritmo xume eta melodia sotilean etorriko zaigu herri doinu tradizionala, dinamikoa, aldakorra, bizia. Bestalde herri dantzaren kutsu haundia du herri musikak, elkarren lagun eta senide izan baitira biak, hau delarik bietan senide zaharrena.