Esan izan da bertsoak bi alde dituela, hitza eta doinua; esan izan da bietan garrantzitsuena hitza dela eta bigarrena haren zerbitzuan dabilela. Ez dut nik hori ukatuko, ezta gutxiago ere, baina mami-azal, kanpoko-barrengo, zeresan-nolaesan eta antzeko bereizketa logiko horiek ez dakit zenbateraino diren errealitatearen adierazpen egokiak, ederraren mundua eta bapateko bertsogintza aztertzerakoan gehienbat. Nik beti azpimarratu izan dut, kantuz sortzen duela bertsolariak, kantuz jasotzen duela entzuleak eta kantuz irauten duela bertsozalearen gogoan eta oroimenean. Hiru alderdiok dira beraz baztertu ezinekoak doinuaren eginkizuna aztertzerakoan.

Bertsogintzaren aldetik begiratuta guztiok dakigu bertsoa egoki neurtzeko tresna dela doinua bertsolariarengan. Eginkizun apartekoa du beraz, zeren neurketa baita artegintza honetan lanbiderik menderagaitzena. Baina ez da kanpoko tresna garrantzitsu soil bat; hori baino sakonagora joaz, bertso izatearen muin muinean dakust kantua. Ez da ere, aurrena bertsoa moldatu eta gero doinuz jantzi; sorkuntza une berean han ari da airea. Bertsominetan dabilen artista popularrak kantuaren baitan uzten du bere sormena eta haren hegaletan doa bere barrena isurtzen sorkuntza une latz pozgarrian, eta horrela doinuz jaio da bertsoa mundura; kantuaren bidez, doinuarekin batera, doinu da bera oso osorik. Bertso eta doinu, bereiztu ezineko izakera bat berekoak, elkarrekin eta elkarrenganako eginak; kantu berri berria, bizia, freskoa: bertsoa.

Entzulegoaren aldetik berriz esan behar da doinua dela bertsoaren alderdi gustagarrietako bat. Esaldi neurtua, errimaduna, bapatean asmatua, bere baitan dakarren grazia eta gainontzeko elementu atsegingarriekin batera gogoan hartzekoa da musika alderdiak duen atsegina mundu guztiarentzat eta baita euskaldunontzat ere. Bestela nahikoa litzateke bertso mota bakoitzeko doinu bakar bat; estimazio ederra emango lioke, gero eta gehiago eskatzen duen gaurko entzuleak!

Era honetan bertsoa kantu denez, bertsolaria kantaria da eta, behin baino gehiagotan esan dut, zenbait bertsolari, - Manuel Uztapide datorkit gogora - entzulegoa bereganatzeko eta liluratzeko moduko kantari aparta izan dela; belarri ona, eztarri gozoa, ahots modulazio aberatsa, eta ofizioan trebatua. Bertsolari bakoitzak du bere estilo propioa baina, konturatuta edo konturatu gabe, entzulegoarengan eragin haundia du bertsolariaren doinu eta kantaerak; hori ez dago ukatzerik.

Bertsoaren iraupenaren aldetik ere garrantzi haundia du kantatua izateak. Kanturik gabe ez genuke izango euskaldunok gaur eskuartean dugun ahozko ekoizpenaren ondare aberatsa; ahoz aho eta gizaldiz gizaldi heldu zaizkigun Etxahun Barkoxeren ahapaldi ziragarriak adibidez han geldituko ziratekeen urteen ilunpe beltzean galdurik, doinuari esker herriak gorde ez balitu. Elizako dotrina, haur jolas, hitzjoku, esaldi, kopla, erromantze eta beste, kantuari esker heldu da gureganaino. Egia da gaur asko aldatu direla gauzak, eta bertsoek segurtatua dutela gure ondorengoenganainoko iraupena idazki, magnetofoi, compact disc, bideo, mikrofilme eta beste aurrerapen izugarriei esker, baina gaur ere doinuak badu eginkizunik bertsoak buruz ikasteko eta gordetzeko orduan.