Baduzu, irakurle, ataltxo bat hor doinu bakoitzarekin datorrena argibide fitxetan egitura izenez, non ABDB edo antzeko hizkien bidez adierazten zaizun doinuaren osagai desberdinen konposaketa. Hemen, Sarrera Orokor honetan, bi hitzetan laburtuko dugu gai honi buruzkoa.

1) Bertso doinuren musika oso laburra eta motza da, bertsoa bera den bezala, baina honek ez du esan nahi ederra ez denik. Laburra eta ona bi aldiz ona esaera aipatua dugu lehen ere eta ez da gezurra, zeren aparteko bitxi musikalak aurkituko dituzu gure euskal kantutegian.

2) Bertsoaren oinarrizko ardatza noski puntua da, beronen jira-biran itzulika, bi, hiru, lau edo gehiagotan errepikatuz osatzen delarik. Hainbeste hizkitan neurtu eta amaieran errimatzen duen esaldia da bertsoaren oinarria, eta horren errepikapenetik - versus - datorkio hain zuzen ere latinetikako bertso deitura ere. Orain doinuaren egiturari buruz ere antzeko zerbait esan behar dugu; puntu doinua dela nolabait bertso doinuaren oinarri musikal nagusia bai erritmoz eta baita melodiaz ere; ez ondorengo doinu osoa puntu doinu horren errepikapen hutsa izango delako, baina bai oinarri musikala, nahiz erritmo aldetik, nahiz melodia kontuan. Lehenbiziko esaldi erritmodun melodiazkoa bertsolariari entzun diozunean, esan zenezake handik aurrerakoak ardatz horren itzulbiran jokatuko duela. Puntu doinua ezezik lerroa bera ere erritmo kontuan esan daiteke bertso doinu osoaren ardatz dela kasu askotan, puntu doinua ia beti.

Baina esan beharra dago hemen ez gabiltzala matematiketan eta salbuespen ugari dituztela arau hauek, zeren erritmo kontuan ari garenez esan behar da euskal doinu asko aurkituko duzula erritmo librekoa, eta konpas mota bat baino gehiagotan idatzitako doinu ugari ikusiko duzu eta beraz ezin hitzegin erritmo ardatz bakarretaz. Doinuen joeraz ari gara, behin ere ez lege ziurraz, hegaldi librean baitabil arte popularra .

3) Hainbeste neurri klasetako doinuak dauzkagunez, ez da erreza guztien egituraz orokorrean hitzegitea, baina hala ere aipa daitezke lege nagusi batzuk. Ez puntu askoko eta ez gutxiko, erdibide gisan, har dezagun adibidetzat zortziko txiki edo haundiko bertso doinua, lau puntuz osatua beraz eta azter dezagun egitura aldetik. Gogora dezagun beste doinu klase guztietan bezalaxe puntu doinua izango dela doinu osoaren oinarri, baina doinuaren unitate hori lau puntutan lau aldiz errepikatzen den doinu bat apenas topatuko dugun; A-A-A-A, osagai bakarrarekin konposaturiko hori errezegia eta denbora berean aspergarria suertatuko bailitzaiguke. Eta beste muturrera jota, A-B-D-E, batere errepikapenik gabe lau puntu doinu desberdin dituen bertso doinurik aurkitzea ez da oso zaila baina badirudi beste lehengo hura errezegia zen eran oraingo hau zailegia dela bertsogintzarako. Gogora ditzagun hemen bertso doinuaren hiru aldetikako eginkizunak eta badirudi hasi eta bukatu inongo errepikapenik gabe doan ale musikala zailegia eta nahasiegia dela, bai bertsolariarentzat bere bapateko artelanerako, bai entzulearentzat ahotik belarrira datorkiona garbi dasta ahal dezan, eta baita buruz ikasi eta oroimen gordailu izan dadin ere.

Bi mutur horien erdibidean dabiltza beraz bertso doinu gehienak. Zortzikoaren adibidearekin jarraituz, nola haundian hala txikian, puntu doinua lau puntuetako batean errepikatu egiten da, inoiz aldakuntza txikiren batekin. Lehen puntua eta bigarrena dira askotan errepikatzen direnak; hau gertatzen da adibidez berez seiko haundi ziren doinuetan, Pello Josepe, Ama Birjina Erkudengoa, Amodioa gauza zoroa eta antzekoetan, gero bertsolarien eraginez zortziko haundi bilakatu direnetan; eta horrela A-B-D hiru puntu doinu desberdin zituenarekin lau puntu kantatzen ditu bertsolariak 1. eta 2. puntuetan errepikatuz, A-A-B-D. Beste kasu gutxi batzutan 1. eta 4. puntuak dira errepikatzen direnak, A-B-D-A; baina kasu gehienetan 2. eta 4. puntua dira errepikatzaileak, A-B-D-B alegia; Aita Jainkoak egin banindu, Maritxu nora zoaz, Amigo batek hor topatu nau izenekoak dakartzat adibidetzat, batzuk ipintzearren baina bertso doinu gehienek barne egitura hau dute edo bestela honen oso antzeko beste hezurdura hau: A1-A2-B-A2, bigarren puntu doinua lehenengoaren joku musikalez osatzen baita askotan, esaldi musikalaren lehen erdia berdina eta 2. a desberdina delarik. Eta azkenik badira eta ez gutxi lau puntutatik hirutan errepikatzen diren doinuak ere, A-A-B-A; Ari naizela ari naizela, Kantore berri xarmant batzuek, Goizean goizik, esate baterako.

Bukatzeko eta laburbilduz esango nuke bertso mota honen hirugarren puntu doinua beti desberdina dela egiturari begira eta gainera beste hiru puntu doinuak baino goragoko melodia duela. Lau puntuko bertso doinuen arakatze labur hau, bertsozalea aspertu baino lehen bere honetan uzterakoan, ondoriozta dezakegu euskal musika popularrak bi eta hiru elementuz osatutako hezurdura duela orokorrean eta horrelaxe laburbil genezake; bertso doinu batzuk lau osagai desberdin dituela, askok bi, eta gehienek hiru. Eta lau puntukoetatik atera dugun ondorio nagusi honek oker haundirik gabe balio dezake puntu gehiagoko bertso doinuetarako ere.

Eta arau honen ondorioz, bi eta hiru puntutako doinu laburren balioak indar haundia hartzen du doinugintza orokorraren barrenean, izan ere beren bi edo hiru osagai desberdinekin (A-B-D) puntu gehiagoko doinuen oinarri izan datezkelako.

Edozein moduz ere, arriskugarria derizkiot bertso doinuak horrela hain hotzean aztertu nahi izatea, lore bizi ederra zatikatu eta arakatzea litzatekeen moduan. Bertsolari bakoitzak bere erara askatasunez jokatzen du doinuekin, askotan esan dugu,eta ez harritu zortziko doinua bere komenentzira hamarrekora moldatzen baldin badu, edo baita laukoa bera hamarrekoraino luzatzen baldin badu ere. Nere sailkapen honetarako ondorio garrantzitsua ateratzen da hemendik; sailkapeneko atal bakoitza ez dugula hartu behar alegia kutxa itxi gisan, beste atalekin zerikusirik ez balu bezala, ez horixe. Lauko txikiko doinua, eta seikoa, zortzikoa edota hamarrekoak, lotura haundia izan dezakete elkarren artean bertsolariaren eskuetan, A-B elementuz osatutako doinu sotilaz lauzpabost puntuko bertso doinua berak moldatuz; eta haundikoen artean berdin. Doinuaren erritmoari eta melodiaren muinari begiratzea komeni da, kasu askotan tronpatu ez gaitezen. Eta hemen neurriaz diogunaren antzeko zerbait aitor daiteke erritmoaz ere, lehen aipatu dugun eran, bertsolariek hori ere, kantuaren airea bera ere beren kantakerara egokitzen bai baitakite.