Bertso doinutegia Sarrera Dorronsororen hitzaurrea
Neurriaren araberako sailkapena

Neurriaren araberako sailkapena

Bertsoaren neurgailu darabil doinua bertsolariak bere sorkuntzan. Horixe da, besteak bestek, doinuaren egitekoa eta, beraz, esan genezake nolako airea halako neurria eta alderantziz. Ongi kantatutako erritmoaren oinkada garbira zehatz egokitutako esaldiak sortzea ez da nolanahiko edertasuna. Bertsozaleak badaki hauxe dela lanbide honen zailtasunik menderagaitzena eta bertsolariaren arrisku nagusia. Bertsogintzaren muin muinetaz ari gara beraz doinu mota eta neurkeraz idazterakoan. Alderdi askotatik begiratuta sailka daitezke doinuak, musika aldetik, gaiari nola egokitzen zaion aldetik e. a. sailkapen zeharo desberdinak lortuaz.

Egia esan, eginkizun honen ur haundietan murgildu nintzen lehen urteetan beste amets bat nuen neure buruan: doinuen musika alderdi teknikoen arabera sailkatzekoa alegia, eta bertsozaleak gogoratuko du agian halaxe eskatu ere egin nuela Bertsotan I izeneko nire liburuko doinuen eranskinean, non doinu bakoitzaren izenburu alboan parentesi barnean bertsozaleak M, Z edo K ipini behar zuen doinua maitasunezko, barregarri edo kontakizuneko juzgatzen zuen eran. Eta urte askotan kilikatu ninduen gainera asmo horrek, lur oso irristakorrean nenbilela konturatu nintzen arte eta proiektuaren ezinak etsierazi zidan arte. Noizbait konturatu nintzen herriko kantu popularren biltzaileek ez dituztela inoiz munduan zehar musikaren azterketa teknikoen arabera sailkatu.

Austriako musikari batek idatzi zuen bai behin artikulu bat proposamen hau agertuz; herri doinuak sailkatzeko biderik egokiena alegia melodiaren izakeraren arabera egitea zela. Hiru alderditatik begiratuta arakatu ere arakatu behar zen melodia bakoitza; tonu eta konposaketa moduari begira lehenbizi, erritmoari bigarren eta azkenik melodia printzipioei begiratuz. Baina ez zuen nik dakidala jarraitzalerik izan Oswald Koller austriarrak eta folklore arakatzaileek betiko bidea jarraitu dute; musika ez, baizik doinuz jantzitako textu edota bertsoa hartu dute sailkapen irizpide nagusitzat.

Baina neri irizpide nagusi honek ere ez zidan balio nere asmoetarako, guztiok dakigun eran, bertsolariek doinu berberaz mila bertso desberdin kantatzen baitituzte, eta ondorioz bertsolarigoari ez nion bide horretatik zerbitzu haundirik egiten eta nik horixe nahi. Bertsolarien eta bertsozaleen ikuspegitik NEURRIAREN ARABERAKO sailkapena da lehenbiziko eta garrantzitsuena. Nolako doinu klasea aukeratzen duen, neurri hartako bertsoa sortuko du, nolako metroa hartu halako bertso klasea. Horixe da bertsolaria zuzen zuzenean kezkatzen duena.

Horregatik, metrika aldetik zenbat bertso mota dauden sailkatzeko modurik egokiena eta ziurrena doinuak aztertzea da. Zenbat doinu klase erabili diren aztertzeak zenbat euskal bertsokera ibili den argituko digu. Eskuartean dabilzkigun bi mila doinu desberdin hauek hor zebiltzan han eta hemen kantutegi, bertso munduko tradizio, kantautore eta bazter zoko askotan barreiatuak eta neurri klase guztietakoak elkarrekin nahasian. Horixe ordenatzea besterik ez da izan nere lanbide hau. Zortziko txikiko doinuak adibidez garbi izendaturik eta bat bestearen ondoren alfabetoz ordenaturik ikusteak argitasun eta erreztasun haundia ekarri eta ekarriko dio bertsolari eta bertsozaleari hainbeste doinu maneia ahal izateko eta doinuen ikuspegi garbia eduki dezan.

Baina baditu bere zailtasunak lanbide honek ere. Bertso doinua, esan bezala, zentzu oso zabalean hartuta erabili dut, baina hala ere muga batzuek ezarri behar izan dizkiot. Hogeita hamar baino neurri desberdin gehiago topa daitezke euskal bertso eta poesia kantatuetan, eta nik ezin nuen horiek denekin jokatu, bistan da; 7/8, 9/4, 6/5, eta beste bertso-neurri askotako doinuak baztertu beharrean ikusi dut neure burua beraz.

Liburuki bakoitzaren sumarioan, lan osoaren ikuspegi orokorra aurki dezakezu. Zein neurritakoak onartu eta zein baztertu erabakitzeko hartu ditudan irizpide batzuk aipatuko ditut hemen. Garbi dago zenbait neurritako multzoek sendo funtzionatu dutela gure herri literatura eta musikan, horretan ez da inongo dudarik. Txikien multzoa dugu alde batetik, bere baitan lauko, seiko, zortziko, hamarreko eta hamabikoak dituelarik eta horietako bakoitzean doinu asko aurkitzen dugularik. Gorputz oso trinkoa dugu beraz hau eta gure tradizioan sustrai sendoak dituena (mila doinutik gora bildu ditut 2 lehenbiziko liburukietan). Haundien saila dator bestetik, honen baitan ere berdintsu lauko, seiko, zortziko, hamarreko eta gehiagokoak dituelarik. Multzo ongi finkatua dugu hau ere inongo dudarik gabe, Hegoaldean behintzat zuztar indartsuekin guretartua (seirehun doinu ikus ditzakezu 3. liburukian). Hirugarren kasua doinu klasikoena dator, sail honetan ere lauko, seiko, zortziko eta beste zenbait aurkitzen dugularik, hauetako bakoitzean kantitate apalagotan agertuarren (132 doinu) eta Ifarraldean batipat gorpuztu zena. Hiru sail hauek bereizteko eta onartzeko ez da noski inongo zalantzarik. Koplen saila deiturikoak ere gure historian nahiko nortasun baduela argi ikusten da bere 140 doinurekin. Horrela bada neurriaren araberako doinu sailkapen honetan lau multzo garbi hauek ageri zaizkigu gure begien aurrean.

Hortik kanpoko doinuen aukeran hasten dira zalantzak. Zergatik hau hartu eta beste hura ez ? Eta guztiak Berezia izeneko sailean sartu ordez, beste atal bat sortu dut argitasunaren mesedetan izango delakoan, baina diskutigarri izan daitekeena eta Neurri berdinekoak deiturikoa (123 doinurekin).

Nire helburu zehatz honek behartu nau, kantutegietan datorren zenbait herri kantu bereiztera eta zatitzera, kantu berean adibidez lauko haundia eta lauko txikia bata bestearekin loturik baidatoz, eta bata sail batera eta bestea bestera bereizi behar izan ditut, nahiz eta jakin gauzak behartzea dela hori eta kantua puskatua gelditu dela. Aztanen portalean adibidez Lauko txikikoen sailean topatuko duzu eta Larrosatxuak bost orri daukaz berriz Lauko haundien sailean, nahiz eta biak kantu bereko zatiak izan, baina hori bai, argibideak ikusi ahal izango dituzu horietako bakoitzaren fitxan. Eta berdin egin behar izan dut zenbait estribilo eta errepikapenekin neurrira moldatu beharraren beharraz, baina kasu horietan ere garbi adierazi dut fitxaren azken oharrean.
Gure herri musikak ez du normalean estribilorik; bertsoz dator jantzirik, herriaren partaidetzarik gabe. Baina badira bestelako kasu bakan batzuk, Zazpi Euskalerriek (4. txikia) eta Agur eta ohore (8. txikia) adibidez kantu bera dira baina horrelakoetan bereizi egin behar izan ditut.

Egia da ahozko literaturako arlo desberdin diren bertso, poesia, erromantze, haur-kanta eta besteren arteko mugak askotan nahasiak dabiltzala eta era honetan entzun ohi da gure artean zenbait kexu edo kezka, herri literaturaren soro zelai desberdinetan bertsoarena gehiegi jorratzen ari ote garen alegia, besteen kaltetan, baina bat lantzen den moduan besteak ere berdin edo gehiago zaintzera bultza behar ginduzkela uste dut, baina konturatzen naiz bestalde, hau bezalako lan praktikoa burutu nahiak ez duela asko laguntzen gauzak garbitzeko.

Asko idatzi da euskal poesia eta bertsoen metrika eta neurkeraz, baina ez nahikoa. Oraindik korapilo eta zalantza ez gutxi dago askatzeko eta finkatzeko. Bertso mota batzuen izen deiturak ere finkatzeke dauzkagu.

Lehenbizi egin nuen sailkapenean, Bertsotan I liburuan zortziko eta hamarreko txiki haundiak jaso nituen sailka, garbi zeudelako eta bertsolariei gehienbat lau neurri horiek interesatzen zaizkielako gaur gaurkoz. Beste gainontzeko guztiak Berezi deitu nien sail berean sartu nituen. Gero haren ondoren 1982an argitaratutako Gida liburutxoan asko zehaztu nituen sailak; zortziko-hamarrekoez gain lauko, seiko eta hamabiko txiki haundiak eta baita neurri zahar edo klasikoenak ere. Arlo hau landu zuten baita ere garai horretan plazaratutako bi liburu garrantzitsuk: Joan Mari Lekuonaren Ahozko Euskal Literatura eta Xabier Amurizaren Bertsolaritza Hitzaren Kirol Nazionala izenekoak.

Dena dela, neurkera kontu honetan ezin dugu aipatu gabe utzi Manuel Lekuona maixuaren teoria ere, zeinen arabera bertso euskaldunak ezin baitira neurtu silabak zenbatuaz, gaur guk denok egiten dugun moduan, oinen bidez baizik, grekoak eta latinak (daktilo-espondeo bereizketaz) egiten zuten eran, euskerak dituen azentu desberdinen golpaketa oinarrietan sustraituaz. Guk onartu dugun silabaz silaba zehatz zenbatuz neurtzeko praktika hau noski, gazteleraren berdina izateaz gain, zehatza eta batez ere erreza eta xehea dugu, horrek irakaskuntzarako dituen abantaila guztiekin, baina gure tradizioa neurri estu hauetara sartzen lan izan dut, kasu batzuetan behartzen ari ote nintzen kezkarekin.

Bertsolari eta koplari zaharren fruitu basatiak oso libreak dira bai gure neurri molde lehorretara biltzeko eta baita gaurko musika idazkerako pentagrama eta konpas egitura gogorretara ere. Orohar literatura eta musika idatzia baino askoz malguago eta askeago dabil ahozkoa. Adibide gisa aipatzearren, zenbat kopla doinu datorren orain 8/8 silabaz eta gero, doinu bera ezer aldatu gabe 10/8 hizkiz!. Doinu berberaz kantatuko dizu koplariak, orain Santa Ageda bezpera, gero Santa Ageda bezpera eta, ezer aldatuko ez balitz bezala, orain 8 hizki dituenak gero 10 ukanez. Uso xuria errazu delako doinuak 8/8 silabatan dabilen puntu-doinu bera erabiltzen dute ugari gaurko bertsolariek Santa Barbara zure bizitza II izenekoz zortziko haundiaren neurrira ezer aldatu gabe. Hauek errealitate honen adibide batzuk besterik ez dira.

Gainera esan behar dut bertsolariak ere bere lanera ohitzen den heinean, erreztasunera jotzen duela, beste guztion antzera. Arraro egiten zaizkion neurriak ohituta dagoen moldetara egokitzeko joera du bertsolariak, eta horrela aberastasuna galduaz jatorrizko bideska meharrak autopista bilakatzen dira. Nik sailkatu beharraren beharrez nahitaez doinu guztiak neurri eta lerro jakinetara biltzerakoan zailtasunak izan ditut zenbait doinu zein sailetan sartu erabakitzerakoan, neurriak ez baitzebiltzan garbi, bertso zahar ugarik luze motzean gorabehera haundiak baitituzte. Metrika arazoekin topo egiten dugu askotan.

Bestalde, pentsa dezagun une batean bertso doinuak biltzen dabilenarengan, biltzaileak izan dituen eragozpenetan. Ez magnetofoi eta ez ezer, papera eta arkatza eskuan, hitzetik hortzera kantatzen diona zuzen transkribatzeak dituen zailtasun eta arriskuak ez dira nolanahikoak, eta fideltasuna ez da erreza benetan. Eta nork kantatu dion ere batetik bestera alde haundia egon daiteke eta ondorioak ateratzea ez da zaila. Bertso bereko puntu batean esate baterako bi hizki datoz bi musika zeinukin eta beste puntuan berriz hiru hizki musikan tresillo darabilelarik, eta beste antzeko kasu ugari. Bestalde guztiok dakigu Xenpelar haundiaren orrazkera apaineko eskola Euskalerri osoan nagusitu zen arte nola zebiltzan gure artista popularrak.

Edonola ere, Manuel Lekuonaren teoria, praktikan erabiltzeko gaurkoz asko landu beharko balitz ere, oinen eta gure azentuaren arabera neurtzeko araua prinzipio mailan nik ez nuke besterik gabe baztertuko, eta gure arteko norbait hartara jarri eta estudiatuko balu, agian luzarora izan lezake probetxurik guztiontzat.

Izendapena Bertso doinuak euskal musika popularraren barnean