Herri doinua nork sortu ote duen galdetzean, badakigu jende multzoak ez duela ezer sortzen; ezezaguna izanarren, norbait izan da doinua asmatu duena. Herriak bere egin du, moldatu ere bai agian bereganatu ala denboraren poderioz, baina sortu norbaitek sortu du, herriko artistaren batek. Baina gero astiro ahoz aho batetik bestera eta herriz herri zabaltzean, erabiliaren erabiliz, uretan dabilen harritxoaren antzera, ertzak lehunduz eta borobilduz, melodiaren barne muina eta mamia gordeko badu ere gaineko azalera gozatuz bereganatuko du herriak. Kanpoko zehaztapen ugari galdu edo erantsi ondoren, urtetan zehar ahoz ahoko galbahean pasa ondoren, herriaren, kasu honetan Euskalerriaren gustu eta izakerara moldatu ondorengoari deituko diogu euskal musika popularra. Asmatzailea edonor dela ere, bertsolari-bertsozaleen erabilkeraren eta onarpenaren froga igarota geldituko da jendearen oroimenean eta zerbitzutan; bitartean ez. Orduan esan daiteke denona eta inorena ez dela.

Duela urte batzuk bertso munduan indarrean ibili zen doinu bat datorkit burura; Txomin Artolak asmatutako Gu gazte ginadela izenekoa alegia. Ez dakit oraindik herri musikatzat har daitekeen ala ez baina konparatzeak merezi du doinu hori nola darabilten bertsolariek eta nola datorren Bertsotan II liburuko eranskinean solfeoz kantautore berak idatzitako erritmo berberean. Eta kasu honek beste doinu askorekin gertatzen denaren adibidetzat balio duela uste dut.

Xenpelarrek kantatutako bertso famatu haiek datozkigu hemen harira:

Joxe Mari Iparragirrek doinu asko asmatu zituen eta gitarra joaz zabaldu ere bai, geroztik haren doinuak gure artean oso ezagunak bilakatu direlarik, horietako askok Italia aldeko kutsu arrotza baldin badu ere. Urtxaile bertsolaria eta zenbait bertso saltzaile itsu ere badakigu era berdintsuan ibili zirela kantari gure herrietan musika istrumentu desberdinekin lagunduz. Baina Xenpelarrek ez dio estimazio haundirik ematen Iparragirreren musikari, baserritar legea komerianteenari kontrajarriaz.

Egia da bestalde Xenpelarrek garrantzi haundia eman ziola doinu kontuari; berak ez zituen asmatuko baina haren bertsoei esker neurri mota guztietako doinu zerrenda luzea heldu zaigu guregana. Eta antzeko zerbait esan genezake Bilintx, Etxahun biak, Txirrita, Xalbador, Lasarte, Basarri, Uztapide eta beste bertsolari askotaz. Santesteban maixuak ere inoiz doinuak propio asmatu zituen Bilintxentzat. Gero gure garaiotan kantautore eta musikariek hartu dute bide hori. Zerrenda luzea aterako litzaiguke guztiak hemen jarri ezkero eta ez da hau horretarako leku egokia; asmatu dituzten doinuei dagozkien fitxetan agertuko dira sortzaileen izenak. Inoiz bertsolari beroriek izan dira asmatzaile; Jon Lopategi, Jon Enbeita, Manolo Arozena eta batez ere Xabier Amuriza da kasurik nabarmenena.