Bertso doinutegia Sarrera Dorronsororen hitzaurrea
Sarrera orokorra

Sarrera orokorra

Bertsolaritzaren historiaren atal berri bat ireki dugu 1980. urte inguruotan. Ikertzaileon artean ez dut uste duda haundirik izango dugunik begi bistan dagoen hau aitortzeko eta jakina denez, ez noa hemen hori frogatzera. Irakaskuntzan bertso mundua txertatu asmoz egin den ahalegin harrigarria jotzen dut Amurizaren Txapelketarekin irekitzen den aro berriaren adierazpide nagusi. Besterenganatu ezineko eta berezko dohain misteriotsu aparta omen zen bertsogintza, edozein zientzia edota arte disziplina legez, erreflexio eta aztergaitzat hartu eta eskolan haur, gaztetxo eta helduei pedagogiazko bitarteko modernoz, helburu garbiekin programa zehatzen barrenean irakatsiz, eta egitasmo honek nahitaez eskatzen duen giza eta lanabes azpiegitura zabal sendoak kultur iraultza sakona dakar gure ahozko ekoizpen artistikoan. Une horretantxe kokatu behar da nere ikerlan honen jaiotza.

Ahozko literaturaren barrenean eta hitzaren kirol nazional gisa definitu izan den arte hau, hitz kantatua denez, literaturaren hesiz kanpoko arlo hau ere, musikarena alegia bete betean hartzen duela ikusi nuen eta bertso munduan orain arte gutxi erreparatutako alderdi garrantzitsua dela jabeturik definizioak gerorako utzita, bilduma egiteari ekin nion ilusioz.

Burutu ditudan Bertsotan bilduma biak eta Doinutegia elkarren senide dira beraz eta bi lanak elkarren parean eraman ere egin ditut, argia ikusten azkena hau izan baldin bada ere. Bertso mundua eta herri musika, biak batera, elkarren lagun, izan dira gure herri honen sentimendu aberatsen adierazle jator historian zehar. Liburu hau ez da irakurtzeko egin, nioen nik duela 14 urte Bertsotan I argitaratzerakoan, kantatzeko baizik; bertso liburu denez kanta liburu da beste ezer baino gehiago...

Bertsolari, bertsolarigai, bertso idazle eta bertsozalea izan dut gogoan batez ere; bertsogintzari bait dagokio zuzen zuzenean, neurriaren arabera sailkatze hau. Gai bakoitzari zegokion doinua ezin eskuraturik Xalbadorrek behin kanporatu zuen sufrimendu hura bertsolariek errezago gaindi dezaten erraminta-kaxa prestatzea izan da nire ametsa.

Zortziko txiki eta haundiko neurritara mugatu da gehienbat gure garaiotako bertsogintza baina horietaz kanpo ere neurri motzeko nahiz luzekoen abanikua asko zabaltzen da gure begien aurrean herri doinuen baso mardul honetan sartu ezkero. Bertsoak ez du zergatik lau puntu gutxienez izan beharrik, askotan hala uste izan bada ere; laburra eta ona, bi aldiz ona.

Ahozko mintzamena eskolan, kalean eta etxean bultzatu nahiean gabiltzan honetan, ez zaigu gaizki etorriko haur kantu, jolas-dantza eta koplagintza arineko melodia jostalariak eskura edukitzea adibidez. Baina badakit euskaldun musikazale eta kantariak ere topa dezakela bere gustuko bitxi aukera-aukerakoren bat, kantutegietatik baino gehiago agian bertsolarien tradiziozko iturri bizitik jaso ahal izan ditudan ale ineditoen artean. Gure herri eta giza bizitzak historian zehar Pirineo eta Kantauri arteko lur, eguraldi-giro eta naturarekin harremanetan izan dituen hamar mila haserre-pozaldi, hitzjoku-jolas, ideia eta sentimendu nola adierazi dituen bertso kantuz jakiteak, bide eman dezaiguke aurrerantz ere geureak kanporatzeko.

Kalitate aldetik kolore guztietako loreak aurkituko dituzu hemen, nola ez; eder, itsusi, xume, bikain, basati, arrotz... dagoena jaso egin dut. Eta berdin esan nezake nolakotasunaren aldetik; sarkor, txepel, indartsu, alai, goibel, tolesgabe, ezti, garratz... eta adjetiboak ilaran luza nitzazke. Aurkitu dudanari ez diot inongo mugarik edo zentsurarik ipini. Dagoena eta dagoen guztia zerbitzatu eta eskura ipini beste asmorik ez dut izan.

Doinu, aire, melodia, musika, errezitapen, kantu, abesti edo beste zenbait izenez baliatu gara euskaldunok. Aire hitza erabili dute gehienbat Ifarraldeko senideek eta baliagarri derizkiot baina hitz honek melodia ezezik, Hegoaldekoentzat behintzat, esanahi gehiago ere badituenez, gure eginkizunerako agian zentzu irekiegia duela eta doinu hitza aukeratu dut, batipat zehatzagoa delako, eta ondorioz bilduma honi Doinutegia deitzea erabaki dut. Gero aztertuko ditut gehixeago bertso doinugintza eta euskal herri musikaren arteko harremanak, baina esan dezadan zentzu oso zabalean hartu dudala bertso doinu hitza, kontuan izanik nire helburu nagusia bertsolariei lanabes ugari eskuratzea besterik ez dela, edozein neurri edo motako dela ere.

Egia da doinu bakoitzari buruz izan dezakedala nire iritzi musikala, eta egia baita ere, * zeinuaz markatu ditudala ederren edo garrantzitsuen batzuek baina gainontzean ez naiz ibili doinu egoki ala eskasa ote den aukeratzen. Bitxirik preziatuena eta alerik arruntena, denetik aurkituko duzu beraz hemen, bertsolari, zeuk unean uneko lanerako egokien derizkiozuna aukera ahal izan dezazun. Txepetx, urretxindor, txantxangorri edota birigarro, denek kantatzen dute bakoitzak bere erara gure bazterretan, eta guztiak edertasun berdinekoak ez baldin badira ere, nik behintzat asko estimatzen dut neguko egunik beltzenetan ere egunsentioro, beste inor ez dabilenean, nere etxe ondoko sasietan txio-txioka agurtzen nauen txantxangorri apala ere.

Doinutegiaren atarikora itzuli Doinuak historian zehar