|
I. BERTSOLARITZAREN IZAERA GAUR
II. BERTSOLARITZAREN OREKA ETA DESAFIOAK. TRADIZIOA IKUSPEGI SORTZAILETIK BIZI NAHIAN 1. Hainbat ezaugarri iradokitzaile 2. Zer kantatzen du bertsolariak? 3. Orekak eta erronkak. Zertarako dira sustraiak?
III. BAT-BATEKO BERTSOAREN SORKUNTZA PROZESUA
|
2 Zer kantatzen du bertsolariak? Gurea bezalako
gizarte batean bertsolaritzak sorrarazten duen erantzun sozialaren gakoetako
bat entzuleria heterogeneo eta berriarengana iristen diren edukiak kantatzea
da. Entzule nagusiki hiritarra, gazteria unibertsitarioa, jende bidaiatzailea…
Entzuleria zabal eta aldakorra. Zer kantatzen du bertsolariak gaurko entzulearengana
nolabaiteko arrakastaz iristeko? Bertsolariak
gizarte-bizitzako alderdi orori buruz kantatzen du printzipioz. Horixe
da oraingo bertsolaritzaren gako garrantzitsuenetako bat: bizitza kantatzen
duela. Ez bakarrik gai bezala printzipioz arlorik baztertzen ez duelako,
baizik eta espresuki saiatzen delako bizitzaren arlo oro aipagarri bilakatzen,
edozeri buruz inprobisatzen. Jakina, bizitzaren
alderdi askok ihes egiten diote: garai bakoitzean interesgarri ez diren
gaiak edo gizarteak inkontzienteki tabu dituenak bertsolariak ere hala
ditu. Baina, nolabait esateko, sukaldeko mahaian, tabernan edo irratiko
berriketaldietan aipatzen diren gai guztiek izan dezakete lekua bertso-saioetan.
Gehiago ere bai, ohiko beste zirkulutan asko jorratzen ez diren gaiek
ere badute lekua bertsolaritzan, azken urteotan gai-jartzaileen aldetik
gai eta ikuspegi berriak bilatzeko dagoen kezka eta gogoagatik. Ondoren aurkezten
den zerrendan, 1997ko abenduaren 14an Donostiako Belodromoan 8 bertsolari
finalistek kantatu behar izan zuten gaien laburpena egiten da, gaiak ematerakoan
dituen gainerako azalpenetatik soildurik: Alkoholaren
inguruko gizarte-ohiturak Egun horretan jarri ziren hitz gakoak: Sukaldea Komunikazio
zirkuitu alternatibo gisako bat da bertsolaritza, nazio, estatu, eskualde,
herri edo mundu mailako aktualitateari hausnarraldia ematen dion eremu
bat, poetikoki batzuetan, ironikoki edo umorearen bila besteetan. Hausnarraldi
hitza ez dago gaizki hautatua, iradokitzailea da. Hausnartzea zera da
bere lehen zentzuan: murtxikatu gabe irentsitako belarra urdailetik berriz
ahora ekartzen du behiak, eta han lasaiki murtxikatzen du bere ahoko zukuekin
ondo nahastuz ostera irensteko. Gaur egun mendebaldeko hiritarrak hedabide
masiboetatik berebiziko informazio kopurua irensten du, eta gizaki (post)modernoaren
ezaugarrietako bat informazio interesatu hori guztia digeritzeko ezintasuna
da. Informazio horren zati bat umore tonuan edo klabe pertsonal nahiz
poetikoan hausnartzeko aukera txiki bat eskaintzen du bertsolaritzak,
jarduera artistiko partehartzaile kolektibo baten bidez. Zalantzan
jar liteke gaurkotasunezko gai bati edo galdera unibertsal bati bertsolariaren
inprobisazioak nolako ekarpena egin liezaiokeen. Eskasa dela argudia daiteke,
ekarpen intelektualak gaur egun azterketa zientifiko serioak eta lan literario
mamitsuak eskatzen dituela. Bada, beste muturrean, inprobisazioan berebiziko
ekarpen bereziak ikusten dituenik ere. Edonola ere, bertsolariak jolastu
egiten du, inprobisazio poetiko eta ludikoaren bitartez eskuartean duen
informazio multzoa nahasten du, gozatu egiten du, eta asmatzen duenean,
gozarazi ere bai. Bertsolariaren
ekarpena, ekarpenik badu, horixe da hain zuzen, nahastu egiten duela,
mailak nahasten dituela: aktualitateko gai sozialak, politikoak, sexualak,
entzuleriari egiten dizkion erreferentziekin, guztia aipamen pertsonalez
zipriztindurik eta bat-batean ari diren kideen mezuekin lehian. Nahasketa
horretan (ardien klonazioaren aipamena aurkezlearen belarriekin, ETAren
suetena bertso-kidearen sentipenekin…) funtzionatzen du inprobisazioaren
originaltasunak, eta hortxe sortzen dira, tarteka, ale gogoangarriak ere. Informazio sozial eta pertsonalari hausnarraldi kantatua ematen dion eremu horretan bertsolariak komunikatzaile eta poetaren arteko papera betetzen du, liderraren eta bufoiaren artekoa, egunkariko zutabegilearen eta marrazkilari satirikoaren artekoa, aldi berean ingurune sozial horretako partaide arrunt bat izanda. Bertso emanaldi kopuruaren (I.3.1) atalean aipatzen denez urteko 1000tik gorakoa), entzule kopuruaren eta komunikazio mota honek berekin duen konplizitatearen ondorioz, bertsolaria nolabaiteko iritzi-erreferentzia bat dela esan daiteke euskal hiztunen komunitatean. |