Bigarren adibidea: "Langilea eta etxekoandrea"

3.2 Bigarren adibidea: “Langilea eta etxekoandrea”

Honako gaia eman zitzaien bi bertsolariri: “X, zu etxekoandrea izango zara. Yri deitu diozu, sukaldean lan txikiren bat egin dezan. Yk Xen etxean darama aste bete eta gehiago, baina lanak ez doaz behar bezain bizkor”.
Xk hasi behar zuen eta launa bertso bota behar zituzten zortziko txikian.

X: Nahiz ta faktura pasa
handi ta astuna
ez da lanean asko
mugitzen zaiguna.
Dexente motela da
honexen jarduna
nere gonai begira
pasatzen du eguna.

Xk A motako bertso bat osatu du. Bere arrazoia pentsatu du (langilearen begirada lizunak), eta iradoki du gainera, langile alferrak bidal diezaiokeen faktura handiari dion beldurra. A motako bertsoa egin beharra zeukan, ofiziokako gaia hasten duenak beti egiten baitu A motako bertsoa, nori erantzunik ez dauka eta.

Y: Aizu, señora itxoin
pare bat segundo,
zer diozu zuk gona
eta gonakondo?
Horrelakorik ez dut
egin nik egundo...
Nik lana egiten dut
mantxo baina ondo!

Yk C motako edo bietariko bertso bat osatu du. Bere bukaera pentsatu du laguna kantuan ari den bitartean: mantxua naiz baina ona. Baina emakumearen salaketa gordina eta zuzena izatean, (nire gonei begira…), zuzen erantzun beharra dauka. Horretarako, lehen hiru puntuak erabili ditu, eta azkenean lehendik pentsatuta zeukana josi. Bertso honek badu bere alderdi ona: nahikoa ongi erantzuten diola andrearen salaketari. Bere alde ahula ere bai ordea: lehen hiru puntuen eta azkenengoaren arteko lotura ez dela behar adinakoa logikaren ikuspuntutik.

Xren bigarren bertsoa honakoa da:

X: Hola konsuelorik
ez dago neretzat
ez dira oso nabarmen
obraren emaitzak.
Etxekoandrerik ez du
honek hartzen aintzat
neuri obratxoren bat
egidazu behintzat!

Xren bigarren bertsoa ere A sailekoa da. Ez du Yren erantzuna aintzakoz hartu eta aurkaria kantuan ari zela pentsatu duena bota du, “obra” hitzaren adiera bikoitza ongi aprobetxatuz. Bertso honen alderdirik indartsuena horixe da. Ahulena aldiz, lehengo bertsotik hona eman duen jauziaren handia. Lehen bertsoan kexu zen langilea gonetara begira zeukalako. Orain, bat-batean, berari ere obratxo bat egiteko eskatu dio.

Yren bigarren bertsoa da hau:

Y: Ustegabe atera
hainbeste istori
sexu aldetik nonbait
ez zabiltza lodi
nik horretan badaukat
nahiko kategori
bestea baino leheno
egingo dut hori.

Hau da B saileko bertsoen adibide bat. Ez dakigu Yk zer pentsatu zuen X kantuan ari zen bitartean. Baina pentsatu zuena pentsatu, aldatu egin behar izan zuen andrearen eskaintza zuzen zehatzari erantzuteko. Lehen pentsatua alde batera utzi eta lagunak bertsoa amaitu eta gero pentsatu zuen berria. Horretan datza bertso honen meriturik handiena.

Ahulguneren bat ere badu ordea: erantzuna bortitzagoa izan zitekeen “nik horretan badaukat nahiko kategori” kantatu ordez, “obra hoietan badut nahiko kategori” erantzun izan balio. Hartara entzuleak argiago jabetuko ziren “obra”ren eskaerari “obra”tan duen esperientziaz erantzuten ari zela. Askotan, bertso baten arrazoia aurreko arrazoiaren erantzun zuzena denean, azken aurreko puntuan edo, aurkariak zer esan duen “gogoraraztea” komeni izaten da entzulea behar bezala jabetu dadin.

Honakoa da Xren hirugarren bertsoa:

X: Hemen egin itzazu
zuk obra majuak
ta ez ikusi nere
goi eta bajuak
Titiak dizkidazu
begiz ondo juak
baina ez doaz zuzen
horko azulejuak.

Xk A motako bertsoa egin du oraingoan ere. Konturatu da bigarren bertsoaren bidetik ez daukala ezer, bere arerioak bizkor eta lotsagabeki erantzun baitio. Atzera egitea beste irtenbiderik ez du, lehen bertsoko arrastoari eustera. Bertso honen dohainik behinena, bere izaera “bisual”ean datza. “Ikusi” egiten dugu, azulejoen aipamen konkretuari esker, langilea azulejoak oker jartzen ari dela, obran behar zukeen arreta etxekoandrearengan jarririk.

Yren hirugarren bertsoa hau da:

Y: Honek adarra jotzen
badauka eskola
barrutikan ez dakit,
ederra oskola.
Bietatik bakar bat
hautatu, potxola…
biak egiterikan
ez daukat inola!

B moetako bertsoa da hau. Yk Xren bertsoa osoki entzun ondoren erabaki du zer eta nola erantzun. Langileak ezin du andrearen joera aldakorra ulertu. Lehenik “obratxoa” egiteko. Gero azulejo ilara oker doala titietara begiratzen diolako… Zertan gara? Bat edo bestea! Eta horixe da hitzez hitz erantzuten diona.

Alderdi ahula errima aukeraketatik datorkio bertso honi. Horko Oskola hori ez dator pare parera, bertsoaren konkretutasunak ez baitzuen horrelako irudirik eskatzen. Testuaren desoreka lehen errimari buruz ari ginela ikusi dugun alderdi batetik dator gainera: bitxi-loreko orrietan ez du behar bezala egin bere errima-hitzen aukeraketa. Eskolatik beste orri batera jauzi egin ordez, oskola sartu du segidan, orri berean ibiltzea erosoagoa gertatu zaiolako. Baina erosotasun horrek ekartzen ditu gero testuaren desorekak.

Honakoa da Xren azken bertsoa:

X: Ez zara ondo ari
igeltsero gazte...
besteek azkarrago
egiten dituzte.
Hor bi lan doaztenik
ez zazula uste...
zuk ez duzu egiten
ez bat ta ez beste!

Xk bere azken bertsoan egin du B motako ahapaldi bat. Aurkariaren bukaerari bere bukaerarekin erantzun dio. Eta ez nolanahi gainera! Bi lanetatik bat aukeratzeko esan didazu? Zuk ez dituzu ez bata eta ez bestea egin eta! Langilearen kexua bidezkoa bazen, emakumearen erantzuna atzera bueltarik gabea da.

Yk botako du temako saioaren azken bertsoa:

Y: Andre hau mintzatzen da
sorginen modura
titiak direla ta
a zer kalentura!
Ez dut lanik galdu nahi
nik honen kontura...
korreotik pasako
dut lanen faktura.

A saileko bertso bat eginez bukatu du saioa Yk. Ez zaio emakumearen epaiari erantzuteko moduko arrazoirik otu. Aldez aurretik pentsatu zuena kantatzearekin amaitu behar du. Bertso honen alde on bakarra fakturaren aipamenean egon daiteke. Emakumeak lehen bertsoaren lehen hitzean aipatu duenera itzuli da langilea bere azken bertsoaren azken hitzean, eta, hartara, temako saioari borobiltasuna eman.

Temako saioan bertsoz bertso egin duten ibilbidea honela laburbil genezake:

X---- Estrofa 1 A Estrofa 3 A Estrofa 5 A Estrofa 7 B
Y---- Estrofa 2 C Estrofa 4 B Estrofa 6 B Estrofa 8 A

Temako saio honetan Xk arrazoiak aurkitzearen lana hartu du bere gain, eta Yk Xk uneoro asmatzen zituen arrazoiei erantzutearena. Saioaren bukaera aldera paperak aldatu dituzte, ordea. Xk Yren arrazoiari erantzuteko zirrikitu egokia aurkitu du, eta Yk, berriz, aurkariari erantzuterik ez, eta ateraldi batez (arrazoibidetik aterata, alegia) amaitu behar izan du saioa.

Laugarren bertsotik zazpigarrenerako saio zati hori (B-A-B-B) edozein bertso-eztabaidatarako eredugarri den sekuentzia izan daiteke, bukaerari bukaeraz erantzundako bertso asko baitator elkarren segidan.