Hirugarren adibidea: "Energia eolikoari buruzko eztabaida"

3.3 Hirugarren adibidea: “Energia eolikoari buruzko eztabaida”

Lujanbio eta Peñagarikano bertsolariei honako gaia jarri zieten behin Arrasaten: “Lujanbio mendizalea da, inguruko mendietan urteetan zehar sarri ibili izan dena. Elgea mendikatean laster batean parke eoliko bat jarri behar dutela eta ingurumari hartara azken txangoa egitea erabaki du. Joan da mendira eta han hamaiketakoa beste mendizale batekin banatuko du. Hasi dira hizketan, eta orduan ohartuko da Lujanbio, beste mendizalea, Peñagarikano, parke eolikoa eraikitzen ari den ingeniaria dela”.


AM.Peñagarikano Iturria: XDZ	M.Lujanbio Iturria: XDZ

Lujanbio hasiko da kantuan:

Ez nuen uste, a ze sorpresa
holakoa zinenikan!
diru mordo bat ta proiektu bat
ei dezu zure patrikan;
Bizi guztian mendirik mendi
gabiltzanak hain pozikan,
ez degu ulertzen, ta ez degu nahi
burdinezko zuhaitzikan.

Lujanbiok A motako bertsoa egin du. Nahitaez; bera baita eztabaidari hasiera eman diona. Eta era sotilean hasi da. Energia eolikoa sortzen duten zutabeak “burdinazko zuhaitzekin” alderatzea oso da parekoa eta egokia gai honetan eta mendizale baten ahotan.

Peñagarikano ingeniariaren txanda da:

Aizu neskato, postura hortan
hizketan ez zaitez hasi;
honek pagoa eta haritza
ezin bait ditu berezi.
Eolikoak jarriko dira,
inork ezin galerazi...
edertasunik ez du galduko
ta gauza asko irabazi.

Peñagarikanoren lehen hau C erako bertsoa da. Lujanbioren bukaerako arrazoiari erantzun dio baina bi lehen puntuetan, ez azkenean. Erantzuna gainera, bortitza eta berezia da, konkretua oso: “pagoa eta haritza bereizten ez daki”. Gero, Lujanbio kantuan ari zela pentsatu duen arrazoia erantsi dio erantzunari: “Edertasunik ez da galduko ta gauza asko irabazi”.
Bi lan egiten ditu beraz Peñagarikanok. Aurkariari erantzun eta berea esan. Baina C moetako bertsoetan maiz gertatzen denez, bi atalak ez daude ongiegi josiak.

Lujanbioren bigarren bertsoa honakoa da:

Itxuraz gure mendi kaskotan
mila errota egoteak
utziko ditu gutxi batzuren
patrikak ondo beteak.
Gogoan daukat ze amets zitun
La Manchako arloteak...
amets gutxi ta interes asko
oraingo Don Quijoteak!!!

Lujanbiok oraingoan ere A motako bertsoa egin du. Izan duen ideia izanda ez du merezi bestelako bide bat hartzea. Badaki bere ideia aski distiratsua dela eta ez da hasiko aurkariaren bertsoari hitzez hitz erantzuten. Burura datorkio zutabe eolikoak eta ingeniariak Don Quijote eta haize-errotekin konparatzea. Hemen antonomasiak berebiziko garrantzia hartzen du. Aski baita La Manchako arlotearen aipamena entzule gehien gehienek nori buruz ari den ulertzeko. Eta denok dakigu gainera zein den Don Quijoteren ezaugarri nagusia: amesti interesik gabearena.

Hainbat ideia txirikordatzea ez da erraza. Baina Lujanbiok lortu egin du, bertsoan zehar kontraste desberdinak erabiliz:

—Gutxi batzuk/diru asko

—Don Quijote: amets ugari/interes gutxi. Egungo Quijoteak (ingeniariak) interes ugari/ amets gutxi.

Peñagarikano:

Ekolojista omen zara zu
eta guztiz nabarmena
inolaz ere ez duzu onartzen
eoliko ta antena.
Ni Quijotekin parekatu nahi
horrek ematen dit pena...
ni Quijote bat izan ninteke
baina Panzaik ez duena.

Peñagarikanok B erako bertsoa osatu du oraingoan. Lujanbioren azkenari bere azkenarekin erantzun dio. Lujanbioren arrazoiketa distiratsuak ez zion bestelako biderik uzten. Eta erantzuna bat-bateko jardunetan sarri erabiltzen den teknika batez baliatuz eman du, gainera: pertsona eta pertsonaia nahastuz.

Peñagarikano bertsolaria argala da berez. Entzuleak oso ongi daki Peñagarikano argala dela eta Peñagarikanok ere badaki entzuleak bera argaltzat daukala. “Argal” izenlaguna Peñagarikano pertsonaren estereotipoaren zati da beraz. Horretaz baliatu da Peñagarikano bestelakoan oso erantzun zaila zuen bertso bati buelta emateko.

Ingeniaria eta Peñagarikanok, pertsonak eta pertsonaiak bat egin dute bertsolariak hala nahi izan duelako. Gainera, Panza hitzak gazteleraz duen adiera bikoitzak (batetik sabela eta bestetik Quijoteren laguntzailea) irtenbide bat eskaini dio Peñagarikanori.

Lujanbio:

Don Quijotea zarela esan det
itxuraz Panzarik gabe,
Panza beharrik ez daukazu zuk,
ederki beteta zaude!
Holako gizon interesdunik
maiz izan det parez pare
dirua atera nahi liokeena,
baita haizeari ere!

Lujanbiok C motako bertsoa egin du. Bi lehen puntuetan erantzun dio bere aurkariari. Eta gero bere arrazoia bota du, aldez aurretik pentsatu eta nekez tolestu duena. Hiperbolea gogoangarria da: ingeniaria hain da diruzale, haizeari ere sosak aterako lizkiokeela ahal balu!

Harira ez datorren iruzkin bat egiteko garaia da. Gazteek ahozkotasunean galera handia dutela begi-bistakoa da. Ez da ordea gauza bera gertatzen bertsolari gazteei dagokienean. Bertsotan inoiz baino maizago erabiltzen dute gazteek ahozko hizkera. Eta horren adibide Lujanbioren bertsoaren azken bi puntuak dira. Usadiotik jasotako esamoldea du hori. Baina ez bertso usadiotik, ahozko hizketaren usadiotik baino.

Peñagarikano:

Txakurrarekin ibiltzen zara
sarri hona eta hara
ta txakurrari eman diozu
hemen kristoren pasada;
Ta diozunez hondatu leike
mendi hontako patxada
Aizu! papel hoi jaso lurretik
hain garbizale bazara.

Peñagarikanorena A motako bertsoa da. Lujanbioren arrazoiak ez zuen ordainik eta ihesbide bat aurkitu behar izan du. Gaian ez zetorren txakur egurtua asmatu du eta baita mendizaleak lurrera jaurti omen duen paper bat ere. Literaturan, jakinekoa da, gezur tankerako egiak baino gehiago balio du egia tankera duen gezurrak. Eta bat-bateko saio batean edozeri heltzea zilegi da asmamenak hainbesterako ematen badu.

Lujanbioren laugarren bertsoa da honakoa:

Bere morala ukitu det ta
harrotu egin da berriz,
proiektuaren defentsan ozen
hitzegin du mila aldiz.
Orain papera jaso dezadan
harrosko egiten dit hitz
asko esan gabe jasoko zuen
bilete bat baldin balitz!

B motako bertsoa da. Peñagarikanok lurrean dagoen paper bat “asmatu” du. Lujanbiok asmazio horri erantzun dio bete betean. Eta gainera asmazioa gaian kokatu du. Ingeniariari diruzale hutsa dela gogorarazteko erabiliko du papertxoa. Aurkariaren bertsoaren indarraz baliatu, eta, beste koxka bat estuago eginez, arrakasta nola lor daitekeen erakutsi.

Peñagarikano:

Zuk diozunez lasaitasuna
laister izango da murritz
ta ez omen da hemen izango
ez pago eta ez haritz;
Ta orain berriz hain lotsagabe
zergatik egin dezu hitz?
berak lurrera ez zun botako
biletea izan balitz!

Peñagarikanoren azken bertsoa ere B motakoa da. Eutsi egin dio Peñagarikanok Lujanbioren arrazoiari. Bere terrenoan eutsi ere, errimak ere Lujanbiok erabili dituenaren sail berekoak erabiliz. Gainera, edozein eztabaidatan baliagarri gerta daitekeen estrategia bat darabil. Aurkariaren ahotan jartzen du aurkariak inoiz esan ez duen zerbait: “Ta ez omen da hemen izango ez pago eta ez haritz”. Hori Peñagarikanok berak esan zuen eztabaidaren hasieran, baina entzuleak segur aski ez dauka gogoan nork esan zuen ere. Eta Lujanbio ez da hasiko berak ez duela esan horrelakorik eta tema nahasten, azalean ez baitu zer kateaturik sakonean arrazoi duenak.

Temako saio honen egitura hau litzateke:

A-C-A-B-C-A-B-B.

Aipatzekoa da saio honetan bertsolari bakoitzak nola heltzen dion bere paperari. Lujanbioren pertsonaia esker-hobekoa zen itxura batera. Mendizale batek mila arrazoi izan ditzake energia eolikoa sortzen duten zutabe horien aurka egoteko. Peñagarikanok, ingeniariak, paper latzagoa zeukan. Ez da samurra egoera horretan (mendian hamaiketakoa egiten ari dela) obra horren beharra zurituko duten arrazoiak aurkitzea. Eta saioak aldez aurretik espero genuenari erantzun dio. Lujanbiok arrazoi bortitz eta distiratsuak ekarri ditu eztabaidara. Eta Peñagarikanok berriz, jakin du aitzakiak aski topatzen arrazoiketa horren pisuari eusteko.

Binakako saio guztiak ez dira, ordea, ikusi ditugun bi horien erakoak. Bertsolarien lana ez da eztabaidara mugatzen. Ez da beti norbere arrazoiketarekin aurkariarena hautsi eta haren gainetik geratu beharrik izaten. Bertsotan, askotan, binakakoa elkar-lana izaten da. Elkar-lan horretan bertsolarien egitekoa da elkar hartu eta bien artean saio erakargarri eta koherentea osatzea, batak bestearen gainetik geratu beharrik izan gabe.