Bat-bateko bertsolaritza erretorika-genero gisa

3 Marko teoriko berri bat bat-bateko bertsolaritzarentzat

3.1 Bat-bateko bertsolaritza erretorika-genero gisa

Orain arte azaldu dugunaren harian, garbi dago bat-bateko bertsolaritza dela genero bat:

• ahozkoa

• kantatua

• inprobisatua

• ez bereziki literarioa (entzuleen artean halako emozioak sorraraztea du helburu), baina literaturatik hurbil dagoena (literatura-azterketari eusten dioten testuak sortzeko gai da).

Azken ezaugarri honek hurbilago ezartzen du bertsolaritza erretorikatik literaturatik baino. Izan ere, honela definitu zuen Aristotelesek erretorika:

… egoera bakoitzean persuasioa gauzatzeko behar den guztia antolatzeko jardunbidea.(49)

Bi mila urtetik goiti igaro dira Aristotelesek erretorikaren definizioa plazaratu zuenetik, eta irakurle modernoari bitxi egingo zaio beharbada erretorikaren eta persuasioaren arteko identifikazio hori, kontuan harturik, besteak beste, bi hitz horien esanahia nabarmen aldatu dela ordutik hona. “Erretorika”, izenlagun gisa erabiltzen denean batez ere (hortxe dugu, bestalde, 'erretolika' hitza), “hitz-jario hutsal engainagarriaren” sinonimo bihurtu zaigu. “Persuasioa”, bestalde, batez ere publizitate eta propagandaren eremuetan erabiltzen den kontzeptua da.

George A. Kennedy erretorika klasikoa erakartzearen arte gisa ikertu duen aditu garrantzitsuena da agian eta erretorikaren definizio deskribatzaileagoa eskaini zigun, Aristotelesena baino, gogoan eduki beharrekoa betiere:

Erretorika, grekeraz, jendaurreko hizketa adierazteko erabiltzen zen; alegia, deliberazio biltzarretan, auzitegietan eta Greziako hiri konstituzionaletan —batez ere Atenasen— horretarako propio araututako beste egokiera batzuetan erabiltzen zen artea. Alde horretatik, beste kontzeptu zabalago baten adarretan bat baino ez zen erretorika, hots, hitzaren ahalaren, hitza erabiltzen zen egoeran hitzaren bidez eragiteko artearen adarretako bat.(50)

Jakina den bezala, hiru erretorika-genero bereizten dira, kasu bakoitzean lortu nahi den helburuaren eta bideratu behar den persuasio motaren araberakoak: judiziala, deliberatiboa eta epidiktikoa. Judiziala eta deliberatiboa praktikoak ziren guztiz, eta genero horretan bilatzen zen persuasio mota bat dator hitz horrek hizketa arruntean duen adierarekin. Entzuleak hizlariaren tesietara lerraraztea eta horren arabera jokatzea zen bi generootako hitzaldien xedea; iraganeko gaien gaineko kontuak ebazten ziren genero judizialean, eta etorkizunekoak deliberatiboan.

Genero epidiktikoan, aldiz, bestelako zentzua zuen erakartze horrek:

Erretorika epidiktikoa ulertu nahi bada, onena da kontsideratzea epidiktikoa dela entzuleriaren jokabidean eragiteko xede zuzenik ez duen genero erretorikoa, entzuleriaren balioetan eta usteetan eragitea beste xederik ez duen generoa, alegia.(51)

Bertsolariaren helburu nagusia entzuleen artean “emozioak sorraraztea” dela adierazi dugu arestian. Ez da behar bada formulazio egokiena, baina aski bitez Jon Sarasuaren hitz hauek entzuleen artean “emozioak sorraraztea” eta haien “balio eta sinesteetan eragina izatea” txanpon bereko bi aldeak direla frogatzeko:

Berez hori duk… nondik hasten haizen, gero nola harritzen dituan entzuleak, nola pertzibitzen duan haien mundua, nola eragiten dioan haien munduari…(52)

Eta bat-bateko bertsolaritza erretorikaren genero epidiktikoaren barneko agerralditzat hartzeko egokitasunaren aurrean zalantzarik geratuko litzatekeen kasuan, hona hemen XX. mendearen erdialdean erretorikaren indar-berritzaile nagusia izan zen Chaïm Perelmannek genero horretaz egin zuen deskripzioa:

Dela herriren baten biztanleen aurrean egindako laudoriozko jarduna, dela gaurkotasunik gabeko gairen baten gainekoa —jainkoren baten gorespena, esaterako—, entzuleek ez zuten, adituek diotenez, ikusle hutsarena beste egitekorik izaten. Hizlariari adi egon eta gero, txaloa jo eta alde, hori baino ez zegokien. Gisa honetako hitzaldiak, bestalde, herriko festen egitarauaren barruan joan ohi ziren, jendearen erakargarri, eta zuten ondoriorik aipagarriena hizlarien sona areagotzea zen.(53)

Ukaezina da bat-bateko bertsolaritza askoz hobeago egokitzen dela, xedez eta izatez, genero honen deskripzioan beste ezein literatura-generotan baino, ahozko nahiz idatzizko.

Erretorikaren genero epidiktikoa bat-bateko bertsolaritzari Prokastoren ohea laburregi gertatuko ote zaion egiaztatu beharra dago hurren. Hau da, argi frogatu behar dugu bertsolaritza erretorikaren eremuan ezarri ondoan, ez ote garen geratuko bertsolariak kasu batzuetan iristen duen bikaintasun literarioari erreparatzeko ezinduak. Halaz ere, bertsolaritza erretorika-genero gisa aztertuta, ez dugu deblauki haren literatura-izaera baztertuko, literatura-izaera hori haren berezko xedea ez bada ere. Perelmannek adierazi bezala:

Genero epidiktikoa da arte literarioaren baliabide guztiak aktibatzen dituen bakarra, entzuleriarekiko atxikimendua lortzea izaki xede nagusia. Genero honek, gainerakoek ez bezala, badu literaturaren antzik, eta hauxe da, erretorikaren generoetan, kantata baten libretoarekin aldera daitekeen bakarra. Baita deklamazio hutsa bilakatzeko arriskurik handiena duena ere: erretorika hutsa bilakatzekoa, alegia, hitzaren adierarik ohikoen eta makurrenean.(54)

Honenbestez, esan dezakegu, beraz, erretorika eta, zehazkiago, haren genero epidiktikoa dela, geure ustez, bat-bateko bertsolaritzaren berezko esparrua, bat-bateko bertsolariaren artea taxuz eta ganoraz ulertzeko marko teorikorik egokiena. Halarik ere, bertsolaritza ez da mekanikoki erretorika-genero horren adartzat hartu behar, beharrezkoa baita doktrina teorikoa bat-bateko bertsolaritzaren bereizgarrietara egokitzea, beste jarduera erretoriko epidiktiko batzuk ez bezala, bat-batekoan inprobisatzen den genero kantatua baita.

Halatan, epigrafe honen hasieran bat-bateko bertsolaritzaz eginiko definizioa finago zehaztu ahal izango dugu, bertsolaritza ahozko erretorika-genero epidiktikoa, kantatua eta inprobisatua dela esanez.