Poetika idatziaren bide itsua

1 Poetika idatziaren bide itsua

Nonahi aurki daitezke bat-bateko bertsolaritza genero berezia dela dioten aipuak. Bat-batekotasuna aipatzen da horrelakoetan, horrek egiten baitu bertsolaritza berezi. Denak ezin, eta honako bi hauek aipatuko ditugu, gisa horretako aldarrikapenen ordezkari:

Euskarazko aho literaturaren barruan, inprobisazioa da, dudarik gabe, gauzarik deigarriena. Batetik, prozeduren aldetik perfektua baita inprobisazio hori, eta, bestetik bizi-bizirik baitago, nola hedapenari hala lurralde bakoitzean zaion estimuari dagokionez ere.(16)

Jendaurreko bertsolaria, poeta eta kantaria ezezik, hizlaria ere badela esan dugu gorago. Horregatik, bapateko ihardunak utzi-ezinezkoa du erretorikaren teknika hau. Baina hau da harrigarria: plazan bertsotan ari denak eginkizun hauek guztiak —batez ere gaia asmatzea, ordenu batetan jartzea eta esaera ederrez ematea—, tarterik gabe egin behar dituela, segundu batzuren barruan.(17)

Aldarrikapenok, ordea, bere horretan geratzen dira sarri: aldarrikapen hutsean, alegia. Antza denez, bat-bateko bertsolaritzan ere Homerori buruzko ikerketetan gertatzen dena gertatzen da. Ikus, bestela, zer dioen horretaz, Albert Lord aipu duela, Rainer Friedrich-ek:

Homero ahozkotasunetik ulertu behar dela aldarrikatzen badute ere, kritika literarioaren ohiko bidetik egiten dute homeristek Homeroren obraren azterketa. Horrexegatik zioen Lord-ek homeristek hobe luketela “ahozko poesia ulertzen saiatzea” eta “beste herrialdeetako ahozko poesiatik ikastea”, hori egin ezean `ahozkotasuna´ etiketa hutsa, eta `tradizionala´ zentzurik gabeko hitza baino ez dira-eta. Bi hitzon elkartea, berriz, idatzizko poetika aplikatzen segitu ahal izateko itxurakeria akademikoa besterik ez da”(18).

Beste hainbeste gertatzen da, gure aburuz, bat-bateko bertsolaritzan ere. Nahiz eta haren izaera ahozko eta bat-batekoaren garrantzia sarri aipatu, kontua da bertsolaritzari buruzko azterketa gehienak poetika idatziaren ikuspegitik egiten direla.

Horren emaitza jakina da: bat-bateko bertsoa nekez gertatzen da baliozko ezer. Izan ere, poetika idatziaren ikuspegitik begiratuta, maila poetiko kaskarrekoak dira bat-bateko bertso gehienak.