Teoria oralistaren gozoa eta gazia

2 Teoria oralistaren gozoa eta gazia

Aurreko epigrafean genioen bezala, bertsolaritzaren ahoko izaera ahantzi egiten dugu maiz hari buruz ari garenean. Saiatu ere saiatu gara portaera horren araberako disfuntzioak zertan diren azaltzen.

Idatzizko poetikak bertsolaritza zehazten erakutsitako ezinaren aurrean, teoria oralista jo dute aditu batzuek hura aztertzeko bide bakartzat. Lan honetan, Homeroren lana zuzenean edo zeharka aztertu duten ikerketak hartu ditugu "teoria oralista" horren osagarri nagusitzat. Teoria oralista horren lehen oinarriak 1928. urte aldean bilatu beharko genituzke, garai hartan hasi baitzen Milman Parry Homerori buruz eginiko ikerketak argitaratzen.

Batzuk besteak baino ortodoxoagoak badira ere, teoria oralistaren jarraitzaile nagusien artekoak ditugu, besteak beste, Adam Parry, Lord, Notopoulos, Havelook, Ong, Zumthor eta Finnegan.

Euskal Herriko ahozko literaturari buruzko ikerketei dagokienez, esan dezagun Walter J. Ongen obra dela, dudarik gabe, erreferentziarik garrantzitsuena, eragin handiena eduki duena. Behin eta berriro aipatu eta oharmenera ekarri dituzte ikerlari gehienek haren lanak. Lehen mailako erreferentzia horren ondoan, gogoan har bedi Marcel Jousseren30 eskolako antropologia-tradizio frantsesak omen handia eduki duela halaber gure artean, maisu handiaren ikasle Ives Beaupérinen ekarrien bidez bereziki.

Erraz ulertzekoa da teoria oralistak idatzizko tradiziotik datozenengan lehendabizikoz sorrarazten duen xarmaren zergatia. Bestalde, ezinbestekoa eta, aldi berean, onuragarria da aurkikunde hori, ahozkotasunaren izate eta nortasun bereziaren berri ematen digun aldetik.

Hasierako lilura horretatik harantzakoan, ordea, ahozkotasunaren teoriak gabezia nabariak ageri ditu ikerketaren alorrean, disfuntzio batzuen kariaz. Horietako batzuk aipatuko ditugu ondoko lerroetan.

Lehenik, autore batzuek adierazi bezala, ahozko eta idatzizko literatura-jardunen arteko oposizioa ez da teoria oralistak uste bezain erabatekoa:

…ahozko adierazmoldearen eta idatzizkoaren arteko aldeak, aintzat hartzeko modukoak izanik ere, ez dira jeneralean uste den bezain sakonak31.

…Ahozko literaturaren eta literatura idatziaren artean ez dago muga erabatekorik, eta bata bestearengandik bereizten saiatzen dena —asko saiatu izan den moduan— berehala ohartzen da elkargainka eta nahaste ageri direla biak sarri.(32)

Bat-bateko bertsolaritzaren ikerkuntzan dugun esperientziatik begiratuta, iritzi horren balioa berretsi baino ez dugu egingo. Ahozkoa eta idatzizkoa ez dira, oralistek uste duten bezala, elkar ukatzen duten jardunak; aitzitik, elkarren ondoan bizi dira, gizarte modernoetan bederen, etengabe elkarri eraginez bizi ere.

Ahozko eta idatzizko jardunen arteko oposizioa, zuria eta beltza bailiran, ez da batere egokia ikergaiari zehazki heldu behar zaionean. Scheunemannek adierazi bezala:

Konstrukto teoriko horrek —ahozkotasun primarioa, kultura idatzi inprimatua, ahozkotasun sekundarioa— badu bere egituran kutsu ia bibliko halako bat. Beldur naiz —ahozkotasun sekundarioari eskaintzen dion arreta eskasa ez aipatzearren— ez ote den hain zuzen egitura hori teoriaren ahuleziaren arrazoi nagusia.(33)

Teoria oralistari oro har darion biblia-kutsu horretaz gainera, gogoan har bedi ahozko literaturaren molde askotako agerkariak ikertzeko erabili dela, eta maiz askitan ez dela agerkari horietako bakoitzaren izaera berezia gogoan hartu.

Ahozkotasunaren eta idatzizkotasunaren kontzeptuak, zurrunegi erabiltzen dira sarri, ahozkotasuna eta idatzizkotasuna muturreko bi eredu ideal balira bezala, eta horrek etsipena baino ez dakarkio kontzeptuok ikergai jakin batean aplikatzen saiatzen denari. Garbi dago, orobat, kultur adierazmolde bakoitzari egozten zaizkion ezaugarriak eta ondorioak —dela ahozko kulturetako kontalarien jakituria, dela indibidualismoa eta nazionalismoa idatzizko pentsamoldearen ondorio gisa agertzearena— kontu orokorregiak dira sarri. Taxuzko kultura ikerketarik egingo bada, ordea, testuinguru eta guztiko ikerketak behar dira, komunikazio molde nagusiokin batera daragiten gainerako faktoreen eragina zehaztuko dituzten ikerketak.(34)

Txapeldunen arteko aholkuak Argazkia: J. Gallego / Iturria: Ikastolen Elkartea