3.FINALA / DONOSTIA

Epaile baten finalaren eguneko kronika
JOSEBA SANTXO

Belodromoa Argazkia: Joantxo Egaña/XDZ

Inguruari arreta larregi eskaini barik, epailegunerantz jo nuen, neure betekizun eta eginbeharraz gero eta jabetuago. Epailekideen aurpegiak ikusteak irribarrea marraztu zion neureari, talde lana bakarlana baino askoz eramangarriagoa baita. «Heldú dok egun handí!» esan nion neure buruari autora sartzean. Eta egun handi horren itxaropenean abiatu nintzen Donostiarantz, autobidea hartuta. Inguruko bazterrak ohiko eran azaltzen ziren. Ez zirudien egun handiaren etorrerak bereziki itxuraldatu zituenik zeru-mendi-soro-etxe-bideak. Nik, ostera, desberdin ikusten nituen, biziago, sentikorrago, erakargarriago… Irratian bai, han-hemengo euskal emisoreetan Txapelketa zen berbagai nagusia: datuak, iritziak, elkarrizketak… Donostiara sartzeaz batera, harritu egin ninduen irrati batek Andoniri egin zion elkarrizketak. Zuzenean ari omen zen azken uneko kontuak azaltzen: gosariaren berri, nerbioen eta presioaren aipuak… Omenak ere erdia ustel. Aurreko egunen batean grabatutako elkarrizketa horrek komunikabideen iruzurkeriaz eragin zidan gogoeta. Erdal emisoreetara ere eraman nuen irratiko diala, jakin-minez edo, eta orduan gogoratu zitzaidan erdaldunak kaka baino lasaiago bizi direla bertsorik gabe. «Euréntzako txárrau!» kontsolatu nuen neure burua. Eta ezjakintasunean bizi direnen sasizoriontasunaz egin nuen zehar-hausnar. Belodromora hurbildu ahala, ugalduz joan ziren egun hura handia izango zelako zantzuak: ibilgailu andanak eta jende mordoak ari ziren apurka-apurka belodromoratzen. Autoa aparkatu eta sarrerara hurbildu ahala zantzu horiek biderkatu egiten ziren, begirada, aupada, irribarre eta keinu bihurturik. Nik ez dakit epaile batek zer sentitu behar lukeen egoera horretan, baina ni neu behintzat, une hartan, bertsozale sentitzen nintzen, bertsozale familia handi eta beroaren senide. Eta sentimendu xume horrek harrotasunez betetzen zidan barrua. Lehia kutsuak ere bazuen pisurik belodromora sartzen ari zen gizatalde haren baitan. Izan ere, ohiko bertsozaleak ohiko saioetan baino adierazkorrago eta zalapartatsuago zebiltzan, eta ohiko bertsozaleak ez zirenak, berriz, zer esanik ez! Lehia usain horrek berorrek oroitarazi zidan, hain zuzen ere, egun hartan epaile lana egin behar nuela, eta baita bizkar gainean erantzukizun handia nuela ere. Hori guzti hori, barrutik neraman baina. Eta kanpotik nahikoa lan nuen honelakoetan berez jartzen zaidan mozolo aurpegierari eusten.

Belodromoaren sabela beti bezain jende-egarri zegoen. Hango aulkiak beti bezain ipurdi-gose. Nik uste dut belodromoari berdintsu diola bere barrunbe erraldoian zein ekitaldi mota egiten den. Baina seguru nago Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala, mitinetako berbajario bortitzik eta makrokontzertuetako doinu gortzailerik ez badu ere, zirrara berezia sortzen duten ekitaldien multzoan duela sailkaturik.

Txamarra, zorroa eta enparauak neure mahai zatian utzi ostean, mahai ondoan berez-berez sortu zen epaile ingurutxora sartu nintzen, azken orduko oharrak eta zirrarak neure lankideekin konpartitzeko. Belodromo barrua justuria baino arinago ari zen metamorfoseatzen, bazterrak jendez josten. Gure ondotik pasatzen ziren bertsozaleek adi-adi begiratzen ziguten, batzuek jator, bestetzuek mehatxakor, gurekiko zuten sentimendu koiunturalaren adierazgarri. Ezagunen animuzko aupadarik, zorionez, ez zen falta izan zelanbaiteko trantze hartan. Ekitaldia hasteko hamar bat minutu falta zirela, miraria jazorik zegoen: belodromoaren behe maldatsuaren luze-zabalean buru itsasoa ageri zen, higikor, berritsu, dardarti. Orduan -honelakoetan gertatu ohi zaidan moduan- bakailao kazuelaren irudia etorri zitzaidan akordura. Denboratxo batez bertsozaleak gora eta behera, aurrera eta atzera, eta pil-pilean ibili ondoren hango aulki bitarte eta karrajuetan barrena bakailaoaren gelatinakiak kazuelako olio berotan ibiltzen diren antzera, jende-saltsa erabat ligatuta zegoen, ondo lodituta eta mahairik exigenteenean aurkezteko moduan. Hamaika-hamaiketan hasi zen entzuten txapelketa osoan zehar atzerakuntzarik gabe entzuten izan dugun sintonia lasai eta ezagugarria, oso era leunean bertsolanaren esparruan sartzen izan gaituena. Eta sintoniarekin bateratsu, egun handiaren protagonista nagusiak: zortzi bertsolariak eta txalo hots bihotz zulatzailea. Lehen agurrak aurikularretatik entzun nituen, bertso saioan murgilduz joateko, baina bihotzari nahi zuena sentitzeko bideak guztiz libre utzirik. Zortzi agur desberdin, zein baino zein original eta pertsonalagoa. Zortzi bertsolari are desberdinagoak, baina zortzi-zortziak entzuleria orotariko bezain bakana gogobete guran. Atariko gogoangarria, nire bihotz-belarriak nekez ahaztuko dutena. Konturatu orduko, finalaren ariketa puntuagarrietan sartuak ginen, edo bestela esanda, belarrietatik sartzen zitzaizkigun artelan neurtu eta errimatuak zenbaki bilakatzen hasiak ginen, lerroz lerro, puntuz puntu, alez ale, lanez lan. Lanean dihardudala lasai nago, neure zereginean erabat kontzentraturik. Bertsoek eta lanek aurrera egin ahala, begitantzioa daukat bertsolariak ez direla goia jotzen ari. Polito, sendo, txukun, kolpe bat hemen, ateraldi bat han, baina aparteko distirarik gabe. Begitantzioa diot, itxuraz begitantzen zaiguna eta puntuak batu ostean irteten dena sarri ez direlako bat izaten. Unai eta Sustrai zortziko txikian ari zirela gertatu zen lehenengo ustekabe zirkunstantziala: oholtza gaineko argi indarra joan egin zen bertsolari biak sexu jardunen inguruan ari zirela. Lehenik Sustraik baliatu zuen etena, bikain baliatu ere, argirik gabeko proposamena egiteko. Segidan Unaik emango zion errematea, maisuki eman ere, koitus interruptus-aren arriskuaz ohartaraziz. Lanbide gutxitan bilakatzen da arte inork egindako hanka-sartze teknikoa. Bat-bateko bertsogintzan dabiltzan zenbait artista, berriz, kapaz dira Murphyk egindako zangalatrabua euren artelanaren maila koska bi gorago jasotzeko igogailu bihurtzeko. Kantuak kantu eta kontuak kontu, lehen puntuen ariketara heldu ginen eta hemen gertatu zen, hain zuzen ere, Murphyren bigarren erasoa. Halako batean gure aurikularretako soinua joan egin zen, Jesus Mari kantuan ari zela. Eskerrak aurikularrik gabe ere ondo entzuten zen!

Goizeko saioa amaitu bezain laster, jende oldea abiatu zen mokadu bila. Goizeko saioa luze joan zen, baina egia esateko ez zen aspertzeko moduko bertso-lanik egon. Saio bakoitzak izan zuen bere xarma, bertso bakoitzak bere ukitua. Bertsolari guztiek utzi zuten euren karismaren arrastoa han edo hemen. Eguerdiko otordurako plan desberdinak zeuden aukeran: etxetik ekarritako bokatak bazterren batean jatetik hasi, eta Donostiako Alde Zaharrera joanda tabernaz tabernako pintxo jana egiterainoko
guztiak. Epaileok belodromoko kafetegian bazkaldu genuen, zenbait kazetari, aditu eta antolatzailerekin batera. Honelakoetan ulertzekoa denez, bazkaldu bitarteko komentarioak oso orokorrak izan ziren: honen estiloa, haren jarrera, hangoaren akatsa… Jangurarik, behintzat, ez zuen inork galdu gure mahaian. Kafea barran hartu genuen batzuek, eta han kontu gehiago: hau makal dabil, hura polito ari da, arratsaldekoa hobea izango da… Arratsaldeko saioa ere sasoiz hasi zen, eta nik esango nuke bazkalosteko lehenengo txaloetatik hasi zela berotasun handiagoa igartzen. Bertsolariek eurek ere arratsaldekoari beroago ekin ziotela begitandu zitzaidan niri. Edozelan ere, bertsolariek arratsaldean, goizean legetxe, bertsotan egin egin zuten. Eta holaxe, bertsoak eta txaloak tartekatuz-tartekatuz, egun handiaren klimaxetako batera ailegatu ginen. Buruz burukoa nortzuek jokatu behar zuten erabakita zegoen: Andoni eta Maialen ziren guk emandako puntuak baturik gailen ageri ziren bertsolari biak. Orduan finala fase apoteosikoan sartu zen. Buruz burukoa ezin izan zitekeen zirraratsuagoa. Andonik indar guztiz -ene irudiko beti ere- ari zen uztai beltza defenditzen, Baina Maialenek ez zuen atzera egin, eta txapelerako bidea estu bai estu ipini zion azken txanpako bere lehiakideari. Halako batean 2001eko Txapelketaren irabazlearen izena eman zuten. Andoni maratoia irabazi berri duen atletaren gisan bi besoak jasorik ikusteak orduko garaipena kostatakoa izan zela iradoki zidan niri neuri. Hortik gorako detaileak plusak izan ziren: Andonik bere lehiakideei txalo jotzeko bertsozaleriari egin zion keinuzko eskea, Andoniren eta Maialenen arteko besarkada neba-arrebakorra, zortzi bertsolarien jarrera apal, dotore eta solidarioa, jendearen eskuak minberatu arteko txalo joaldi hitzez deskribatu ezinekoak… Zilegi bekit konparazio gorrotagarrien -baina batzuetan argigarrien- arlora jotzea, maila pertsonalean baino ez bada ere. Ni epaile aritu izan naizen hiru Txapelketa Nagusien artean (1993, 1997 eta 2001), azken hau izan da, dudarik gabe, gehien hunkitu nauena, bai eta gehien gogobete nauena ere.