Bertsolari Txapelketa Nagusia 2001

I. ATARIKOA

(Inazio Mujika Iraola)

II. SAIOZ SAIO

III. KRITIKA

TO ARRAPOSTUAK (Karlos Aizpurua)

GAIAK ERE BADU IKUTUTAKOAN NABARMEN GERATZEN DEN ALDEA (Rufino Iraola)

FINALEKO MATAZAN (Joxerra Garzia)

IV. IRITZIAK

V. DOINUAK

(Joanito Dorronsoro)

VI. ERANSKINAK

III.KRITIKA / GAIAK ERE BADU IKUTUTAKOAN NABARMEN GERATZEN DEN ALDEA (Rufino Iraola)

Gauza asko dira garrantzitsuak bertsolaritzan; gaia dugu horietako bat. Gaia da, aldi berean, bertsoaren ibilbidea eta jomuga. Gaiari heltzeko eraren eta garatzeko moduaren baitan dago, hein handian, bertso-saioaren izatea. Gaiari heltzeko moduak erruz baldintzatzen du bertsolariaren diskurtsoa edo kontakizuna. Gaia garatzeko erak adieraziko digu berbaldiaren orijinaltasun maila. Gaiaren trataerak azalduko digu, sarri askotan, bertsolaria publikoarengana iristen ari den ala ez; bertsoa entzuleari eragiten ari den ala ez, eta beste anitz gauza gehiago.

Hala ere, malgutasun handia dago gaia enfokatzeko garaian, nola bertsolarien aldetik hala epaimahaikoen partetik. Bat-bateko bertsoen epaiketarako arauak izeneko txostenak hauxe dio "Gaiari dagozkion irizpideak" ataleko lehen puntuan: "Gaiak logika baten barruan eskaintzen dituen bide guztiak dira onargarri".

"Logikaren barruan" dio, eta horrek bide ematen dit niri adibide txoro bat ipintzeko. Mutikotan, eskolan, hauxe ikasi genuen: "Península es una porción de tierra rodeada de agua por todos los lados menos por uno que se llama istmo" (28).
	Argazkia: Joantxo Egaña/XDZ

Zer esan nahi ote nuen konparazio ahul horrekin? Gaiak ia-ia enfoke guztiak onartzen dituela. Ez, ordea, guztiak, eta enfoke batzuk beste batzuk baino askozaz egokiagoak dira. Gaiaren enfokean asmatzea bertsoaren erdia kontrolatuta edukitzea da.

Lan hau burutzeko, 2001eko Bertsolari Txapelketa Nagusiaren final aurreko sei saioak aztertu ditugu. Garbi esateko, Antton Kazabon eta Josu Telleriak libururako egin duen hautaketan oinarritu gara. Beraz, maila batetik gorako bertsoak dira guztiak. Gainera, guk ez dugu epaituko bertsoaren balio orokorra, baizik eta gaiari heltzeko eran tinkatuko ditugu belarriak.

Besterik gabe, jo dezagun adibide praktikoetara, polit askoak baditugu eta. Etxarri-Aranazko saiotik ekingo diogu. Honela dio, esate baterako, Maialen Lujanbio eta Jexux Mari Irazurentzako gaiak: "Bizitzari buruz oso ikuspegi desberdinak dituzue biok. Zuk, Maialen, uste duzu zoriona ametsa besterik ez dela eta oinazea dela nagusi bizitzan. Jexux Marik uste du zoriona ere badagoela. Hiruna bertso, hamarreko ttikian, Maialen hasita."

Maialen hasten da. Modurik zabalenean, markorik orokorrenean eta filosfikoenean kokatzen du gaia:

Ametsa ke hutsa da,
alferrik zabiltza!
Beti biharkotan da
bizidunen ditxa.
Mintzen gaituzten gauzez
ezin gara mintza;
familian samina,
lagunarte hitsa...
Heriotzai itxoitea,
hori da bizitza.

Irazuk, aldiz, ipin dakizkiokeen hesi eta mugarik estuenean finkatzen du, zoriona bertsolari izatearekin loturik. Ez dugu esango gaia absurdoraino eraman duenik, baina bai formula edo ikuspegi guztiz murriztailea darabilela:

Ez malkorikan bota
zure bizitzari
ta egiozu kasu
behingoz bihotzari.
Zorionean gera
biok bertsolari;
mila lagun entzuten,
gu biok kantari;
egizko zoriona
ez ote da hori?

Bertso-saio horretan bada gauza gehiago ere komentatzeko modukoa. Adibidez, Irazu nola dabilen punta batetik bestera, hemen ikutu eta han jo, eta Maialen, berriz, Irazuri erantzun nahian, hark ipinitako konpasean dantzatzen.

Hurrengo puntua topikoen erabilpenari buruzkoa da. Agian, polemika piztu lezake, nire asmoa eta gogoa hori ez badira ere. Honela dio txostenak: "Topikoen gehiegizko erabilera ez da ontzat joko". Hurrengo adibidea ez ote hor sartzen? Markina-Xemeinen, Aitor Sarriegi eta Aritz Lopategiri emandako gaia ipiniko dugu lehenik: "Zuek, Aitor eta Aritz, bi gazte zarete, herrigintzan lan asko egindakoak. Orain, bioi funtzionario izateko aukera etorri zaizue. Zuk, Aitor, aukeraz baliatzea pentsatu duzu. Aritzi ez zaio burutik pasatu ere egiten hori. Hiruna bertso, hamarreko handian, Aitor hasita."

Sarriegik kantatu du berea eta Lopategik honela dio:

A ze zalantza daukagun orain
alkarren aldamenean!
Funtzionaritzan aukera hori
heldu zaigu azkenean.
Herrian gogor aritu gara
biok jarrera onean;
euskeran alde, presoen alde,
gogotik eginahalean,
ta orain hasi behar al duzu
Aznarrentzako lanean? (bis)

Garbi dago Aznar aipatzeak publikoarengan eragina izango duela. Beraz, izan liteke ondo pentsatutako estrategia, baina oso nekeza da topikoan ez erortzea. Gainera, Aznarrentzat aritu gabe ere izan daiteke bat funtzionario.

Aipatu eta aipatu ari garen txosten horren arabera: "Zilegi da denbora eta espazio aldetik errealitatea eta fikzioa elkartzea". Markina-Xemeinen jarraitzen dugu. Aitor Sarriegi eta Unai Iturriaga dira protagonistak. Hauxe zuten gaia: "Zuek Unai, aitona, eta Aitor, biloba, neska gaztea, hondartzara joan zarete elkarrekin aspaldiko partez. Zuk, Unai, aitona, uretatik bueltan etortzean, hor dakusazu biloba gaztea top-lessean eguzkia hartzen. Launa bertso, zortziko txikian, Unai hasita."

Oso bertso-saio arrakastatsua izan zen. Guk Iturriagaren bertso bat aztertu nahi genuke. Konkretuki, 36ari egiten dion erreferentzia. Data esanguratsua, makurra eta nahi duzuen guztia izan liteke. Horrez gain edo hain zuzen ere horregatik, zenbaki sinbolikoa da; eta, denok dakigun bezala, Joxantonio Arana pertsonaiaren bidez, Sorginen Laratzak asko promozionatua. Euskarari buruzko konnotazio berezia ere badu: data erderaz esatea auskalo noizko kontua den! Iturriagak badaki hori guztia, eta, inolako oharrik gabe, zuzenean botatzen du bertsoa. Beraz, bertso horrek grazia egingo badu, entzuleak aurrejakintza behar du, eta Unaik aitortzen dio aurrejakintza hori. Berak sarritan botatzen dituen ateraldi horietako bat da, txiste moduko bat. Hori da Iturriagaren estiloa eta gaia enfokatzeko modua, askotan. Besterik ere aipa daiteke. Esaterako, ez dio jaramonik ere egiten Sarriegiren arrazoiari; honek irekitako bidea alde batera utzi eta bereari jarraitzen dio. Entzun Sarriegiren bertsoa eta ondoren Iturriagarena:

Begiztatu dituzu
titi punten ertzak,
berritzeko lehengo
zaharren ametsak,
baina gaizki pentsatu
ez dezan jendetzak,
gutxinez jantzi itzazu
antiaju beltzak! (bis)

Jendeak jakin beza
ez zaudela gizen,
neureak dituzula
behintzat bi abizen.
Jendea tapatzen zan
gehiau treintaiseisen,
baina hori egia esanda
oso aspaldi zen. (bis)

Testuinguruari buruzko aipamenak ditugu oraingoan. Beti bezala txostenera joko dugu. 2.7. atalean hauxe dio, besteak beste: "...ez dira txartzat joko entzulei, giroari nahiz gaiari buruzko erreferentzia erretorikoak". Markina-Xemeingo saioan bada adibide aipagarri bat. Aritz Lopategi eta Unai Agirre honako gai honen harira ari dira kantuan: "Zu, Aritz, hamar urteko mutikoa zara, eta Unai ama. Gaur eguerdian, amak bazkaltzeko bainak jarri dizkizu. Ez dituzu jan. Afaltzeko, eguerdian jan ez dituzunak atera dizkizu berriro. Launa bertso, zortziko txikian, Aritz hasita."

Amatxo, badaukazu
nahikoa jenio,
ta jan beharko ditut,
zer erremedio!
Baina ez nauzu elikatzen
zuk oso serio;
Unaik bere haurrari
pizza ekartzen dio! (bis)

Goian ezarri dugun bertso hori Lopategiren bigarrena da. Zertaz ari ote da Gernikako bertsolaria? Unai Iturriagak egun hartan bertan, Igor Elortzarekin 10eko handian egindako saioaren erreferentzia da. Hona, Lopategirena testuingurualizatze aldera, Iturriaga eta Elortzaren gaia eta Unairen bertsoa: "Zu, Igor, hamabi urteko haurra zara, eta Unai zure aita. Orain dela urtebete hil zitzaizun ama, Igor. Gaur, Unai, aita, emazte batekin etorri da etxera "gurekin biziko da" esanez. Hiruna bertso, hamarreko handian, Igor hasita."

Luto guztiak hostoak legez
erori baietz banaka!
Zure aitari hartu diozu
gizon tristearen planta,
baina ederto jakin dakizu
poza dudala galanta,
ta ekarri dizut pizza haundi bat
ta sei Coca-Cola lata;
ipini mahaia, egun eder hau
ospatu egin behar da-ta! (bis)

Ikusi dugunez, Lopategiren bertsoa ulertu ahal izateko, testuingurua errekuperatu behar izan dugu. Zenbat jenderi ihes egin ote zion bertso horrek? Ez dakit, baina saio bat aurren samarren eta bestea azken aldera zela kontutan harturik, agian bati baino gehiagori. Beraz, zilegi izango da, baina arriskutsua ere bai. Nire bigarren eta azken galdera hauxe da. Errekurtso erraza zelako erabili zuen Aritzek ala, hain zuzen ere, argudioak indartzeko, berbaldiari izaera dialogikoa emanez?

Gaiari lotzeko beste modu bat elkarrizketa sutsuan eta bizian murgiltzea da. Ikus dezagun Sustrai Colinak eta Arkaitz Goikoetxeak Azpeitian egindako saioa. Elkarrizketari hobeto igartzeko eta adibidea luzeegia suerta ez dadin, bertsoak soildu egingo ditugu, elkarrizketaren hariak ametitzen duen neurriraino. Aurrekoetan bezalaxe, jakin dezagun gaia: "Ama-alabak zarete. Sustrai alabaren ibilerak direla eta, Arkaitz ama kezkatuta dago. Asteburuetan, ohi bezala, dantzalekurako prestatzen ari zarela, Arkaitz amak esan dizu berak ere dantzalekura joan nahi duela zurekin. Launa bertso, zortziko txikian, Sustrai hasita."

(...)
barkatu, baina ez dut
bizkarzainik behar. (bis)

(...)
zuk ze behar daukazun
nik dakit ondoen! (bis)

(...)
baina etxean hobe,
ez nezake uka,
zuk gure aita zaintzen
nahiko lan duzu-ta! (bis)

Gauetan ez baduzu
egiten deus txarrik,
amagatik ez duzu
beldurtu beharrik. (bis)

(...)
ez naiz txintxo ibiltzen,
hori da kontua! (bis)

Txintxo ez bada ibiltzen
ateratakoan,
ibili beharko du
amaren ondoan! (bis)

"Egon zaite etxean"
nere erantzuna,
ta kontatuko dizut
entzun nahi duzuna. (bis)
Eztabaidak ez digu
gehiago merezi;
nahi duzu baina ez zera
juango ihesi! (bis)

Saio horretan elkarrizketak hain indar handia hartzen du, bati ahaztu egiten zaio gaia zein den ere. Elkarrizketa da aski bertsoak eman behar duen hori emateko, publikoarengana iristeko, hura irriz jartzeko, emozionatzeko...

Hendaian gaude orain. Bertsolaritza, batez ere, dialektika eta argudiozko testuen alorra izan da; nolabait esateko, diskurtso teorikoarena. Baina kontakizuna ere ari da sartzen. Esku artean dut etsenplu garbi bat. Maialen Lujanbio da protagonista. Kartzelako lanerako hauxe izan zuen gaia, beste guztiek bezalaxe, Hendaian: "Zure ustez hagitz guraso aurrerakoiak eta jatorrak zenituen. Poz-pozik erran diezu mutil beltzaran batez maitemindu zarela. Gurasoen aurpegiak erabat aldatu dira berri hori eman diezunean. Hiru bertso, nahi duzun neurri eta doinuan."

Hona hemen lehenengo bi bertsoak:

Munduan barna bidai batera
joan nintzen pozik zeharo,
ikuskizunak ta esperientziak
izan nituen oparo.
Jordaniara iritsi ginen
bidaia hortan, akabo!
Aita ta ama, hartu gogoan
ni maiteminduta nago,
mutiko hori bihurtu baizait
sentimentuen arrago,
bera beltza da, jakin zazue,
arabiarra zehatzago;
aita ta ama horren zuriak
ez zerate, ba, izango?
Bera beltza da, baina halare
ez da ni baino beltzago.

Bera Ammanen ezagutu nun
bere aitan alfonbra-dendan,
sartu orduko begiratu ta
moldatu ginen primeran.
Arabiar denak bezela zela
pentsatu nuen haseran,
baina gerora harreman hori
berezi zela antzeman.
Besotan hartu eta laztanak
egin zizkidan ileran;
ezin dezute imajinatu
ze oroitzapen ona dedan!
Euskal Herrian nahiz ta hamaika
nobio izan aukeran,
inongo zurik sekula ez dit
holako musurik eman!

Gaitik aterako balitz bezala ematen du momentu batean, baina kontakizunean ari da, istorio bat montatzen, eta uste dut ondo biltzen dela harira, eta osatzen duen istorioa ere, polita izateaz gain, aski sinesgarria da, nahiz eta gurasoenganako haserre edo oposizio hori nahiko ezkutuan geratzen den.

Erregistro egokiaren kontua ere aipatzen da txostenean. Ahozkoaren eredu polita delako, Unai Iturriagaren bertso bat gogorarazi nahi nuke. Jadanik Bilbon gaude. Xabier Silveira zuen kantu-lagun. Hauxe zen gaia: "Lantegi handi bateko nagusia zara Unai, eta lantegirako kontratatu berri duzun sendagilea Xabier. Langileen osasun egoera gertutik zaintzea da sendagilearen ardura. Kontua da, Xabier lanean hasi zenetik, geroz eta langile gehiago dagoela bajan. Hiruna bertso, zortziko handian, Unai hasita."

Sasimediku bat niri agintzen,
hoixe baino ez zan falta!
Orain egin du patronalak ta
langile soil batek talka.
Benga Xabier, egizu ospa,
alde, korri, tira, hanka!
Baja bakarrak ekarriko du
beste guztientzat alta. (bis)

Esklamatibo horiek guztiak horrela sartzeak badu meritua, badu sinesgarritasuna, elkarrizketa interaktiboaren ezaugarriak dira, guztiz hizkera konatiboa darabil.

Iturriagaren sailean badira erregistro egokiaren adibide gehiago ere. Bilbotik aldendu gabe, jo dezagun Aitor Mendiluzerekin egin zuen saiora. Entzun dezagun, ordea, lehenik gaia: "Zu, Aitor, aktorea zara eta egunero telebistaz ematen den telesail batean gaiztoarena egiten duzu. Etxerakoan, Unai zure auzokoak haserre bizian eraso dizu. Launa bertso, zortziko txikian, Aitor hasita."

Nik gaizto paperean
jana irabazi,
auzora iritsi ta
erasoan hasi;
fikzioa bereizten
ez dezu ikasi,
orduan telesailik
ez zazu ikusi. (bis)

(...)
Jakizu eraso hau
merezi duzula,
ta neri ez kontatu
zure pelikula. (bis)

(...)
lehengo astean neure
kidea hil nuen
ta atzo elkarrekin
bazkaldu genuen. (bis)

Gaiztoa ta laguna,
gaiztoa topera,
lagun bat hil zuela
matxete kolpera.
Gero harekin bazkaldu,
normala ote da?
Parasikologoa
gaiztoaz gainera! (bis)

Adibide txarra zen,
hau da ezustea!
Hobe beste batekin
hau garbi uztea;
han gaur andregai bat da
ta bihar bestea,
ez al dezu ezagutzen
nere emaztea? (bis)

(…)
baina niri ez kontatu
hau, hori ta hura,
zure kantzontzilotan
ez dut sartu gura. (bis)

(...)
ia Maria Luisak
akatzen zaituen! (bis)

Gauza asko aipa liteke bertso horietan, gaiaren ikuspegitik. Bertsoz bertso joango gara. Gaiari berari erreferentzia eginez, gaia errepikatuz, hasten da Mendiluze. Esana dago zilegi dela. Hala ere, erreferentzia erretoriko horiek askoz ere ugariagoak ziren lehengo bertsolaritzan.

Hurrengo aipamena Iturriagarentzat dut. Ikusi zeinen egoki datorren testuinguruan "Neri ez kontatu zure pelikula" klitxea edo esamodua. Aitor ondo defenditzen da. "Laguna hil eta berarekin bazkaldu" dio. Baina Iturriagak bikain hartzen dio neurria; erantzun ez ezik gaia garatu egiten du: "Parapsikologa gaiztoaz gainera". Aitor, berriro ere, ondo defenditzen da, baina Iturriagaren "mespretxua" izugarria da, "hor konpon" esanez bezala eta bere rolari irmo eutsirik: "Zure kantzontzilotan ez dut sartu gura". Ez dago metafora bat argudiatzeko hobeto ibiltzerik. Azkenik, Maria Luisaren aipamena ere guztiz pertinentea da, serie bateko pertsonaia aski gaiztoa baita; heriotzarekin erlazionatzeko modukoa, nahiz eta horretarako Goenkale (29) ikusi behar den eta aurrejakintza dexente aitortu behar zaion entzuleari.

Sustrai Colina eta Jon Maiaren txanda da. Giroari buruzko erreferentzia aipatu behar dugu ostera ere. Lehenik, ordea, gaia: "Gaur, zuk, Jon, koadrilarekin zeure ezkon aurreko ospakizuna izan duzu. Goizaldeko ordu txikietan, Sustrai zure neska-lagunaren leiho azpira joan zara abestera. Launa bertso, zortziko txikian, Jon hasita."

(...) Orain baldeka uraz ez zaite atera, ez al zendun gustoko nere habanera? (bis) (...) Habanera maite dut, ez da esan beharrik, mantso-mantso abesten baduzu bakarrik.(bis)
	Maia eta Colina Argazkia: Joantxo Egaña/XDZ

Azpimarratu dugun esaldi horrek izugarrizko irriak eragin zituen. Berez ez dirudi hain esaldi indartsua denik; baina Maiari kantatuta... Izan ere Maiak, bakarka ari denean, habaneraren doinua hartzen du sarri, eta oso mantso kantatzen du. Beraz, adar-jotze handiagorik... Bistan da testuinguruak duela garrantzia.

Iritsi gara Tolosara eta, horrenbestez, azken geltokiraino. Zalantza bat planteatu nahi nuke: hurrengo saioan Jexux Mari Irazuk egiten duena gaia garatzea ala gaitik apur bat ihes egitea ote da? Hona hemen gaia: "Aitona-bilobak zarete. Herriko jaiak berehala datoz, eta zu, Jexux Mari, biloba, egun horiek noiz iritsiko zain, ilusioz beteta zaude. Igor, aitona, berriz, jaiak heltzeko beldurrez. Hiruna bertso, zortziko handian, Jexux Mari hasita."

Gure herrian Iñauteriak
belaxe dute hasera,
lehendikan ere ezaguna da
aitonaren ibilera:
hiru-lau trapu hartu soinean
eta korrika kalera.
Bastoiarekin juango zara
amonakin ligatzera. (bis)

Niri, behintzat, ihes egitea iruditzen zait. Gertatzen dena da Igor Elortza erantzule ona dela eta ederki bideratu eta garatzen duela gaia:

Bastoiarekin ere ez da hain
segurua karnabala,
lehengo urtean ere izan zen
nahikoa giro petrala;
kalera irten ta gogoan dut
dena plastikoa zala,
laban eginda erori nintzen
mezetara nindoala. (bis)

Hortik aurrera elkarrizketa bizian sartzen dira, batez ere Elortzari esker, eta, lehen esan dugun legez, gaia estalita bezala geratzen da; hala ere, zalantza handiak ditut Irazuren saioarekin. Bai, gaia gehiegi ixten duela uste dut.

Berriro ere Larrauldarra hartuko dut hizpide. Oraingoan, Arkaitz Goikoetxea du lagun. Hauxe dute gaia: "Zu, Arkaitz, hirurogeita hamar urteko agurea, gida-baimena berritzeko asmoz etorri zara Jexux Mari medikuarengana. Badaezbada, urdaiazpikoa besapean hartuta etorri zara. Launa bertso, zortziko txikian, Arkaitz hasita."

Irazuren lehenengo bertsoa (saioko bigarrena) duzue hurrengoa:

Makulu eta txapel,
ez buru, ez zentzun!
Esplikatu nahi baino
al dezake entzun?
Urdaiazpikoa're
txarra bezain lizun...
Hortatik ezagun du
ze bista daukazun! (bis)

Hemen berriro ere gaiaren aipamena egitea zilegi delako atal horretan gaude. Baina aipamen hori ez da erretoriko hutsa, baizik eta bere argudioari indarra emateko darabil. Gainera zeinen ondo uztartzen dituen entzumena eta ikusmena edo, hobeto esan, zentzumen horien gabezia.

Hauxe da dena. Ez nuen azterketa sakona egiteko asmorik eta pretentsiorik, lagin bat eskaintzekoa baizik. Ez da tesi handi baten oinarria ere; har dezagun hipotesi txiki baten moduan.